Pakistan–Türkiye Savunma Sanayii İlişkileri: Çift Yönlü Ortaklığın Anatomisi
Türkiye’nin en büyük silah müşterisi, aynı zamanda Türkiye’ye uçak satan tek Asya ülkesi. Pakistan–Türkiye savunma sanayii ilişkisi bu yüzden seride bir ihracat hikâyesi olarak değil, çift yönlü bir sanayi ilişkisi olarak okunuyor. Bu dosya 2009’dan 2026’ya on yedi yılı, üç kuvveti ve bir iptal edilmiş sözleşmeyi tek tabloda topluyor.
Serinin ilk ikili ilişki dosyası bu. Pakistan’ın MİLGEM kararı üçüncü dosyada tek bir tedarik kararı olarak incelenmişti; burada o veri tekrar edilmiyor, ilişkinin geri kalanı ekleniyor: denizaltı modernizasyonu, filo tankeri, F-16 modernizasyonu, hedefleme podu, iki SİHA sınıfı, alçak irtifa hava savunması, mühimmat sözleşmesi, ortak Ar-Ge ve 2026’daki ittifak katmanı. Her kalem fact dosyasındaki statüsüyle — sipariş, hizmette, iptal, aktarım — yazıldı.
Kısa cevap: iki yönde de akan bir ilişki
SIPRI’nin Mart 2026 verilerine göre 2021–2025 döneminde Türk silah ihracatının yüzde 16’sı Pakistan’a gitti; Pakistan, Türkiye’nin en büyük tek alıcısı. Ters yönde ise Pakistan Havacılık Kompleksi, Türk Hava Kuvvetleri’ne 52 Super Mushshak temel eğitim uçağı teslim etti — Aralık 2025’te tamamlanan ve şirketin en büyük ihracat siparişi olan bir sözleşme. Seride Ukrayna ve BAE dosyalarında gördüğümüz çift yönlü akış, Pakistan’da hava aracı düzeyinde: Türkiye bir ihracat müşterisinden uçak satın aldı.
| Alan | Sistem | Türk şirket | Sözleşme | Statü |
|---|---|---|---|---|
| Deniz | 4 Babur sınıfı korvet (MİLGEM) | ASFAT, STM, HAVELSAN, ASELSAN | 5 Tem 2018 · ~1,5 milyar $ | 2 hizmette, 2 inşa/deneme |
| Deniz | 3 Agosta 90B modernizasyonu | STM | Haz 2016 · ~350 milyon $ | 2 tamamlandı, 1 sürüyor |
| Deniz | PNS Moawin filo tankeri | STM (tasarım) | 2013 | Hizmette (16 Eki 2018) |
| Hava | 41 F-16 modernizasyonu | TUSAŞ | Haz 2009 | Tamamlandı (2 Eyl 2014) |
| Hava | 24 ASELPOD hedefleme podu | ASELSAN | Haz 2016 + May 2017 · 25 M$ + 24,9 M$ | Hizmette |
| Hava | Bayraktar TB2 + AKINCI | Baykar | Adet ve bedel açıklanmadı | Hizmette (ISPR, 2 Oca 2024) |
| Hava | 30 T129 ATAK | TUSAŞ | Tem 2018 · ~1,5 milyar $ | İptal (ABD motor lisansı) |
| Hava savunma | KORKUT + ŞAHİN | ASELSAN | Açıklanmadı | Hizmette (PAF, 6 Eyl 2026) |
| Mühimmat | Havacılık mühimmatı | MKE → GIDS | 24 Tem 2025 · adet açıklanmadı | Sipariş |
| Ar-Ge | NASTP ortak Ar-Ge, KaGeM V3 | Baykar | 7 Ağu 2023 | Geliştirmede |
| Ters yön | 52 Super Mushshak → Türk Hava Kuvvetleri | PAC (Pakistan) | May 2017 | Tamamlandı (Ara 2025) |
Tablonun söylediği ilk şey: ilişki tek bir ürün ailesine değil, Pakistan’ın üç kuvvetine yayılıyor ve deniz ayağı en büyük sözleşmeleri taşıyor. İkincisi: on bir satırın yalnızca birinde iptal var ve o iptalin nedeni ürün değil üçüncü ülke lisansı. Üçüncüsü: son satır, seride tek örnek — alıcının satıcıya hava aracı sattığı bir ilişki.
Pakistan’ın ihtiyacı neydi?
Pakistan’ın savunma tedariki büyük ölçüde Çin’e dayanıyor: SIPRI’ye göre ithalatının yüzde 78’i Çin’den, yüzde 3,6’sı Türkiye’den. Bu oran, Türk hattının Pakistan için “ana tedarikçi” değil niş tedarikçi olduğunu gösteriyor. Niş üç yerde açıldı. Deniz kuvvetlerinde Sovyet ve Batı kökenli eski platformların yenilenmesi gerekiyordu ve Çin hattı bunun bir bölümünü (Hangor sınıfı denizaltılar, Tughril sınıfı fırkateynler) karşıladı; korvet ve modernizasyon kalemi Türkiye’ye gitti. Hava kuvvetlerinde F-16 filosunun modernizasyonu ABD onayına bağlıydı ve TUSAŞ o onayla işi aldı; JF-17’nin hedefleme podu için Batı kaynağı yerine ASELSAN seçildi. İnsansız sistemlerde Çin’in CH-4 ve Wing Loong II’si envanterdeydi; TB2 ve AKINCI yanına eklendi.
Deniz: en büyük sözleşmeler
Deniz ayağı üç sözleşmeyle kuruldu ve üçü de aynı şirket zincirinden geçti. 2013’te STM’nin tasarladığı 17.000 tonluk PNS Moawin, Karaçi Tersanesi’nde inşa edildi ve 16 Ekim 2018’de hizmete girdi; Pakistan’da inşa edilen en büyük savaş gemisi oldu. Bu projenin başarısı, Haziran 2016’da Agosta 90B denizaltılarının modernizasyonunun da STM’ye verilmesinde belirleyiciydi; sonar, periskop, komuta-kontrol ve elektronik destek sistemlerini kapsayan projede PNS Hamza 2021’de, PNS Khalid Aralık 2022’de teslim edildi, PNS Saad sürüyor. 5 Temmuz 2018’deki MİLGEM sözleşmesi ise ikisi İstanbul’da ikisi Karaçi’de inşa edilen dört korveti ve tasarım aktarımını kapsadı; PNS Babur ve PNS Khaibar hizmette, PNS Badr ve PNS Tariq Karaçi’de. GÖKDENİZ, ADVENT ve SMART-S Mk2 gibi Türk alt sistemleri gemilerin omurgasını oluşturuyor; füze ise Pakistan yapımı Harbah.
Hava: modernizasyon, pod, SİHA
Hava ayağı 2009’da başladı: TUSAŞ, 41 F-16A/B’nin modernizasyonunu üstlendi, ilk uçak 8 Şubat 2012’de, son dördü 2 Eylül 2014’te teslim edildi. Haziran 2016’da ASELSAN, JF-17 için 8 ASELPOD sattı (25 milyon dolar), Mayıs 2017’de 16 pod daha eklendi; Pakistan podun ilk ihracat müşterisi oldu ve ASELPOD böylece JF-17’nin standart hedefleme podu hâline geldi. İnsansız sistemlerde TB2 Mart 2022’de Çorlu’dan kalkan bir Il-78 ile Pakistan’a taşındı ve Nisan 2022’de Murid Üssü’nde uydu görüntüsüyle doğrulandı; AKINCI için 44 Pakistanlı personel Ekim 2022’de eğitildi, ilk parti Nisan 2023’te geldi. İki tip 2 Ocak 2024’te resmî törenle envantere alındı. Adet ve bedel hiçbir aşamada açıklanmadı; bu dosya tahmin yazmadı.
Kara ve hava savunma: yeni katman
6 Eylül 2026’daki Savunma Günü’nde Pakistan Hava Kuvvetleri, ASELSAN yapımı KORKUT 35 mm ve ŞAHİN 40 mm alçak irtifa hava savunma sistemlerini ilk kez gösterdi. Sözleşme tarihi ve adedi açıklanmadı; sistemlerin hizmette olduğu üs savunması bağlamında aktarıldı. Bu, Türk hattının Pakistan’da deniz ve havadan sonra üçüncü katmana — üs ve alçak irtifa savunmasına — girdiği ilk doğrulanmış örnek.
Alternatifler ve iptal edilen sözleşme
| Kalem | Türk teklif | Alternatif | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Korvet | MİLGEM (Ada/Babur) | Çin Tughril sınıfı (aynı dönemde alındı) | İkisi birlikte: 4 Türk + 4 Çin |
| Denizaltı | STM modernizasyonu | Çin Hangor sınıfı (yeni inşa) | Modernizasyon Türk, yeni denizaltı Çin |
| Hedefleme podu | ASELPOD | Batı podları (ihracat izni) | ASELPOD, JF-17 standardı |
| Silahlı İHA | TB2, AKINCI | Çin CH-4, Wing Loong II | Yan yana; Türk hattı eklendi |
| Taarruz helikopteri | T129 ATAK | Çin Z-10ME | Z-10ME — ABD motor lisansı verilmedi |
| Eğitim uçağı | — | Pakistan Super Mushshak | Türkiye alıcı oldu |
T129: ürün değil, lisans
Temmuz 2018’de imzalanan 30 helikopterlik, yaklaşık 1,5 milyar dolarlık T129 sözleşmesi, Türkiye–Pakistan ilişkisinin o güne kadarki en büyük anlaşmasıydı. Helikopterin LHTEC T800 motoru ABD–İngiliz ortak yapımıydı ve ABD ihracat lisansı vermedi; Pakistan teslim süresini birkaç kez uzattıktan sonra 2022’de “ilerledik” diyerek Çin yapımı Z-10ME’ye yöneldi. Hiç teslimat olmadı. Bu satırın dosyadaki değeri, serinin tekrar eden bulgusunu en açık biçimde göstermesi: Azerbaycan ve Ukrayna dosyalarında da gördüğümüz kritik bileşen kısıtı. Türkiye bu deneyimden sonra TEI-TS1400 yerli turboşaft motorunu geliştirdi; Pakistan’ın bir gün bu motorla T129’a dönüp dönmeyeceği bilinmiyor ve bu dosya bunu öngörü olarak bile yazmıyor.
Maliyet: bilinen ve bilinmeyen
İlişkinin bedeli iki uçta okunabiliyor. Bilinen uç deniz ve pod sözleşmeleri: MİLGEM yaklaşık 1,5 milyar dolar, Agosta 90B modernizasyonu yaklaşık 350 milyon dolar, ASELPOD iki sözleşmede toplam yaklaşık 50 milyon dolar, F-16 modernizasyonu basına göre 64,5 milyon dolar. Bilinmeyen uç insansız sistemler ve hava savunması: TB2, AKINCI, KORKUT ve ŞAHİN için ne adet ne bedel açıklandı. Resmî ticaret verisi de yanıltıcı: 2024 için kayıtlı Türkiye–Pakistan silah ticareti yalnızca 5,16 milyon dolar görünüyor, çünkü büyük kalemler farklı yıllarda ve farklı kodlarda kayda giriyor. Bu yüzden dosya, ilişkinin toplam bedelini hesaplamadı; Pakistan’ın savunma bütçesi ölçeğinde bilinen kalemler bile yıllık bütçenin önemli bir bölümüne karşılık geliyor.
Türk paketinin Pakistan sürümü
Körfez, Balkan ve Orta Asya dosyalarında Türk paketinin bileşenlerini saymıştık. Pakistan’da bu bileşenlerin üstüne ikisi ekleniyor: alıcının tersanesinde inşa ve ters akış.
Alıcının tersanesinde inşa
Dört korvetin ikisi ve filo tankeri Karaçi Tersanesi’nde inşa edildi; deniz dosyasındaki B kalıbının — alıcının tersanesinde inşa — seride en gelişmiş örneği Pakistan. Bu, alıcı için yalnızca gemi değil tersane kabiliyeti demek: PNS Moawin, Karaçi’de inşa edilen en büyük savaş gemisi oldu ve MİLGEM’in Karaçi ayağı aynı tersaneyi korvet inşasına taşıdı. Türk deniz projeleri arasında Pakistan hattı, ihracatın alıcı sanayisine en çok değdiği örnek.
Ters akış: Super Mushshak
Türk Hava Kuvvetleri 2013’te SF-260 filosunun yerine 52 temel eğitim uçağı için ihtiyaç yayımladı; Pakistan Havacılık Kompleksi Super Mushshak ile teklif verdi. Ön anlaşma 23 Kasım 2016’da Karaçi’de IDEAS fuarında, sözleşme Mayıs 2017’de İstanbul’da IDEF’te imzalandı. Teslimat 2020’de başlayacaktı, salgın nedeniyle gecikti; ilk üç uçak Ekim 2022’de Yalova’ya ulaştı, 52. uçak Aralık 2025’te teslim edildi. Seride bu tek örnek: Türkiye, bir ihracat müşterisinden hava aracı satın aldı. Bu satır, ilişkinin “Türkiye satar, Pakistan alır” olarak okunamayacağını gösteriyor.
Eğitim ve lojistik
Eğitim ayağı her sözleşmede farklı kuruldu: AKINCI için 44 Pakistanlı personel Ekim 2022’de Türkiye’de eğitildi; MİLGEM’de Karaçi ayağı tersane personelinin İstanbul’da eğitimini gerektirdi; Agosta modernizasyonunda STM ekipleri Karaçi’de çalıştı. Lojistik hat deniz yolu ve hava köprüsü; Orta Asya’dan farklı olarak gemi ve denizaltı bakımı alıcının kendi tersanesinde yapılabiliyor, bu da EM-PFI’da lojistik puanını bölgesel dosyaların üstünde tutuyor.
Kurumsal mekanizma
2009’da kurulan Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi, ilişkinin sözleşmeler arasındaki zeminini oluşturuyor: yedi oturum, sonuncusu 12–13 Şubat 2025’te İslamabad’da ve 24 belgeyle. Ortak tatbikatlar (Atatürk-XIII, Şubat 2025; Cinnah-XIII, Nisan 2026), IDEAS 2024’te Türkiye’nin yaklaşık 75 şirketle en büyük yabancı katılımcı olması ve Savunma Bakanı Asif‘in İstanbul temasları aynı çerçevenin parçaları. Bu mekanizma, Katar ve Azerbaycan dosyalarındaki kurumsal ittifak katmanının Güney Asya sürümü.
On yedi yılda ne değişti?
Zaman çizelgesi ilişkinin üç dalgada büyüdüğünü gösteriyor: 2009–2014 F-16 modernizasyonu (hizmet), 2016–2018 deniz ve pod sözleşmeleri (ürün ve tasarım), 2022–2026 SİHA, hava savunma ve ortak Ar-Ge (ekosistem). 2018 iki büyük sözleşmenin — MİLGEM ve T129 — aynı yaz imzalandığı yıl; biri hizmete girdi, diğeri iptal edildi.
Resmî olan ve aktarım olan
Pakistan hattında haber yoğunluğu yüksek ve resmî teyit ile basın aktarımı sık karışıyor. Aşağıdaki tablo ikisini ayırıyor; brief kuralı gereği aktarım satırları sözleşme gibi yazılmadı.
| Başlık | Kaynak | Statü | Not |
|---|---|---|---|
| Baykar–NASTP Ar-Ge anlaşması | Baykar açıklaması, 7 Ağu 2023 | Resmî | KaGeM V3 mini seyir füzesi geliştirmede |
| Baykar montaj tesisi | Basın, Ara 2025 | Aktarım | Resmî teyit yok |
| KAAN ortaklığı | MSB Güler, 20 Oca 2025 | Görüşme | May 2026 itibarıyla sözleşme yok |
| KIZILELMA | Basın, 22 May 2026 (Hava Kuvvetleri Komutanı Baykar’da) | Aktarım | ‘Sonuçlanmak üzere’ — teyit yok |
| GAZAP F-16’da | Basın, 9 Haz 2026 | Aktarım | Resmî teyit yok |
| Kamikaze İHA | Basın, 9 Eyl 2026 | Aktarım | ISPR ve Baykar teyidi yok |
| KORKUT ve ŞAHİN | PAF Savunma Günü, 6 Eyl 2026 | Resmî gösterim | Sözleşme tarihi ve adet açıklanmadı |
| MKE–GIDS mühimmat | Sözleşme, IDEF 24 Tem 2025 | Resmî | Adet açıklanmadı |
Tablo, ilişkinin bir sonraki dalgasının nerede olduğunu gösteriyor: hava aracı ve mühimmat tarafında görüşme aşamasındaki üç büyük başlık — KAAN, KIZILELMA, montaj tesisi — sözleşmeye dönüşürse Pakistan hattı Endonezya ile aynı basamağa, ortak geliştirmeye çıkar. Bugün itibarıyla üçü de aktarım ve bu dosya onları öyle bıraktı.
İttifak katmanı: Mekke Anlaşması
7 Ağustos 2026’da Mekke’de Suudi Veliaht Prensi, Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Başbakan Şahbaz Şerif arasında imzalanan Ortak Savunma Anlaşması, 17 Eylül 2025 tarihli Suudi–Pakistan anlaşmasına Türkiye’yi ekledi. Metin yayımlanmadı; resmî açıklamalar üç ülkeden birine yapılan saldırının hepsine yapılmış sayılacağını aktarıyor. 13 Ağustos’ta Türk Millî Savunma Bakanlığı mekanizmaları açıkladı, 31 Ağustos’ta İstanbul’da ilk komite toplantısı yapıldı ve sekretaryanın Riyad’da olacağı bildirildi. Anlaşmanın devreye girme tartışması ayrı bir haberde.
Bu dosya için soru şu: ittifak katmanı sanayi ilişkisini değiştirir mi? Bugün itibarıyla sözleşmeye dönüşmüş bir kalem yok ve Suudi Arabistan‘ın AKINCI üretim payı anlaşmadan önce vardı. Bu yüzden ittifak katmanı EM-PFI’da puanlanmadı, unsur tablosunda değerlendirme olarak işaretlendi. Değişirse nerede değişeceği belli: üç ülkenin ortak mühimmat ve İHA üretimi konuşulan başlıklar, ama konuşulan başlık bu seride sözleşme sayılmıyor.
EM-PFI değerlendirmesi
Bu dosya ikili ilişkinin tamamını kapsadığı için puan, tek bir sözleşmenin değil ilişki genelinin değerlendirmesi. MİLGEM kararının kendi puanı üçüncü dosyada 80 olarak verilmişti; ilişki geneli, NASTP ortak Ar-Ge’si ve ters akışla iki puan yukarıda.
| Kriter | Ağırlık | Puan | Gerekçe |
|---|---|---|---|
| Operasyonel ihtiyaç uyumu | 20 | 18 | Deniz yenileme, hava keşif-taarruz, üs savunması; üç kuvvet |
| Teknik uygunluk | 15 | 13 | JF-17 ve F-16 ile bütünleşen alt sistemler; korvet tasarımı |
| Coğrafya ve iklim | 10 | 9 | Umman Denizi ve sıcak iklim; sorun bildirilmedi |
| Mevcut envanter uyumu | 10 | 7 | Çin ağırlıklı envanter; Türk sistemleri niş katman, ayrı lojistik |
| Lojistik | 10 | 7 | Deniz yolu; gemi ve denizaltı işleri Karaçi’de yapılabiliyor |
| Maliyet-etkinlik | 10 | 8 | MİLGEM paketi ölçekli; İHA ve hava savunma bedelleri açıklanmadı |
| Teslimat ve üretim | 10 | 7 | MİLGEM takvimi kaydı; T129 hiç teslim edilmedi; Super Mushshak gecikti |
| Teknoloji transferi | 5 | 5 | MİLGEM tasarım aktarımı; NASTP ortak Ar-Ge |
| Yerel üretim | 5 | 4 | İki korvet ve tanker Karaçi’de; İHA’da üretim yok |
| Modernizasyon potansiyeli | 5 | 4 | KAAN ve KIZILELMA görüşmede; sözleşme yok |
| Toplam | 100 | 82 | Güçlü tercih |
Kırılımın en yüksek puanı teknoloji transferinde, en düşükleri teslimat ve lojistikte. İkisi de aynı gerçeğin iki yüzü: tasarım aktaran ve alıcının tersanesinde inşa eden bir ilişki, hazır ürün satan ilişkiden daha yavaş teslim eder. Estonya on iki ayda teslim aldı ve sanayi payı almadı; Pakistan sekiz yılda iki korvet teslim aldı ve tersanesini büyüttü. Seri boyunca doğrulanan omurga burada da geçerli.
Riskler ve sınırlar
Bu bölüm Türk ürününü zayıflatmak için değil, dosyayı kullanılabilir kılmak için var.
| Kalem | Durum | Ne anlama geliyor |
|---|---|---|
| Üçüncü ülke lisansı | T129 motoru için ABD lisansı verilmedi | İthal bileşenli her ürün aynı riski taşıyor; yerli motor sonrası durum farklı |
| Adet şeffaflığı | TB2, AKINCI, KORKUT adedi açıklanmadı | Filo büyüklüğü bilinmiyor; dosya tahmin yazmadı |
| MİLGEM takvimi | 2 korvet hizmette, 2 Karaçi’de | Karaçi ayağı takvimin gerisinde; teslim 2026–2027 öngörüsü |
| Aktarım yoğunluğu | KAAN, KIZILELMA, tesis, GAZAP, kamikaze İHA | Beş büyük başlık teyitsiz; sözleşme gibi okunmamalı |
| Roketsan | Doğrulanmış ihracat yok | Babur sınıfı Harbah taşıyor; mühimmat hattı açık değil |
| Mekke Anlaşması | Metin yayımlanmadı | Sanayiye etkisi ölçülemez; puanlanmadı |
| Çin ağırlığı | İthalatın %78’i Çin | Türk hattı niş; ana platformlarda rakip değil tamamlayıcı |
Peki bu ilişki nereye gidiyor?
Dosyanın başındaki tanıma dönelim: çift yönlü bir sanayi ilişkisi. Pakistan, Türk sanayiinden Çin’in kapatmadığı nişleri — korvet, denizaltı modernizasyonu, hedefleme podu, orta sınıf SİHA, alçak irtifa hava savunması — aldı ve karşılığında tersanesini büyüttü, ortak Ar-Ge kurdu ve Türkiye’ye uçak sattı. Bu, seride Endonezya‘dan sonra en derin ikinci ilişki ve alıcı-satıcı rollerinin yer değiştirdiği tek örnek.
İlişkinin bir sonraki basamağı üç görüşmeye bağlı: KAAN ortaklığı, KIZILELMA ve Baykar’ın Pakistan tesisi. Üçü de sözleşmeye dönüşürse Pakistan hattı ortak geliştirme basamağına çıkar; hiçbiri dönüşmezse ilişki bugünkü hâlinde — niş ürün, alıcı tersanesi, ortak Ar-Ge — kalır ve bu da seride yüksek bir basamak. Kasım 2026’daki IDEAS fuarı bu başlıklar için ilk bakılacak yer. Bu dosya yalnızca imzalanan ve teslim edileni yazdı; Pakistan’ın kullandığı Türk silahlarının tam listesi ayrı bir sayfada statüleriyle tutuluyor.
Ülke tarafı için Pakistan’ın askerî gücü, hava kuvvetleri envanteri ve JF-17 Block III dosyaları; sektör tarafı için dünyanın en büyük denizaltı üreticileri, Asya’nın denizaltı filoları ve Asya’nın savunma bütçeleri; şirketler için TUSAŞ, HAVELSAN–TUSAŞ ilişkisi, ASELSAN’ın ihracat pazarları ve STM’nin üç kıtaya açılımı okunabilir. TB2 kullanan ülkeler listesi ve Pakistan–Kuveyt protokolü bölgesel bağlamı tamamlıyor.
Sık sorulan sorular
Pakistan Türkiye’den ne aldı?
Deniz: 4 Babur sınıfı (MİLGEM) korvet (2018, ~1,5 milyar $), 3 Agosta 90B denizaltı modernizasyonu (2016, ~350 milyon $), PNS Moawin filo tankeri (2013 sözleşme, 2018 hizmet). Hava: 41 F-16 modernizasyonu (2009), 24 ASELPOD hedefleme podu (2016–2017), Bayraktar TB2 ve AKINCI (2022–2023). Kara ve hava savunma: ASELSAN KORKUT ve ŞAHİN (6 Eylül 2026’da açıklandı). Mühimmat: MKE–GIDS sözleşmesi (Temmuz 2025, adet açıklanmadı).
Türkiye Pakistan’dan ne aldı?
52 MFI-395 Super Mushshak temel eğitim uçağı. Ön anlaşma 23 Kasım 2016’da IDEAS’ta, sözleşme Mayıs 2017’de IDEF’te imzalandı; ilk üç uçak Ekim 2022’de Yalova’ya ulaştı, teslimat Aralık 2025’te tamamlandı. Bu, Pakistan Havacılık Kompleksi’nin en büyük ihracat siparişi ve seride Türkiye’nin bir alıcıdan hava aracı satın aldığı tek örnek.
Pakistan Türkiye’nin en büyük müşterisi mi?
SIPRI verilerine göre 2021–2025 döneminde Türk silah ihracatının yüzde 16’sı Pakistan’a gitti; bu oranla Pakistan Türkiye’nin en büyük tek alıcısı. 2020–2024 döneminde oran yüzde 10’du. Pakistan açısından ise Türkiye, Çin’in (yüzde 78) ardından ikinci tedarikçi (yüzde 3,6).
MİLGEM korvetlerinin durumu ne?
Dördü de sözleşmede: PNS Babur (İstanbul’da hizmete giriş 23 Eylül 2023, Karaçi’de filoya katılım 6 Eylül 2024) ve PNS Khaibar (teslim 20 Aralık 2025, filoya katılım 4 Nisan 2026) hizmette; Karaçi’de inşa edilen PNS Badr (denize iniş 20 Mayıs 2022) deniz denemelerinde, PNS Tariq (2 Ağustos 2023) inşada. Ayrıntı üçüncü dosyada.
T129 ATAK sözleşmesine ne oldu?
Temmuz 2018’de 30 helikopter için yaklaşık 1,5 milyar dolarlık sözleşme imzalandı. Helikopterin LHTEC T800 motoru için ABD ihracat lisansı verilmedi; Pakistan süreyi birkaç kez uzattıktan sonra 2022’de Çin yapımı Z-10ME’ye yöneldi. Hiç teslimat olmadı. Türkiye bu deneyimden sonra TEI-TS1400 yerli turboşaft motorunu geliştirdi.
Pakistan kaç TB2 ve AKINCI kullanıyor?
Resmî adet açıklanmadı. TB2 ilk kez Nisan 2022’de Murid Üssü’nde uydu görüntüsüyle doğrulandı; AKINCI’nın ilk partisi (basına göre 6–7 araç) Nisan 2023’te geldi. Pakistan Hava Kuvvetleri iki tipi 2 Ocak 2024’te resmî törenle envantere aldı (ISPR 6712). Bu dosya adet tahmini yazmadı.
ASELPOD Pakistan’a ne zaman satıldı?
Haziran 2016’da 8 adet için 25 milyon dolarlık sözleşme, Mayıs 2017’de 16 adet için ikinci sözleşme. Pakistan, ASELPOD’un ilk ihracat müşterisi; podlar JF-17 üzerinde entegre edildi ve ASELSAN entegrasyonu Kasım 2016’da doğruladı.
Agosta 90B modernizasyonu tamamlandı mı?
Üç denizaltının ikisi tamamlandı: PNS Hamza 2021’de, PNS Khalid Aralık 2022’de teslim edildi; PNS Saad’ın çalışması sürüyor. STM’nin yürüttüğü proje sonar, periskop, komuta-kontrol ve elektronik destek sistemlerini kapsıyor; Hamza 2022 tatbikatında hedef gemiyi tek torpidoyla batırdı.
Mekke Anlaşması sanayi ilişkisini değiştirir mi?
7 Ağustos 2026’da Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, 17 Eylül 2025 tarihli Suudi–Pakistan anlaşmasına Türkiye’yi ekledi. Metin yayımlanmadı; resmî açıklamalar ortak savunma taahhüdünü ve 31 Ağustos’ta İstanbul’daki ilk komite toplantısını aktarıyor. Sanayiye etkisi bu dosyada değerlendirme olarak işaretlendi; sözleşmeye dönüşmüş bir kalem yok.
KAAN’a Pakistan ortak olacak mı?
Görüşme aşamasında. 20 Ocak 2025’te NASTP’deki 8. Ortak Çalışma Grubu’nda Millî Savunma Bakanı Güler anlaşmanın ‘sonuçlanmak üzere’ olduğunu söyledi; Mayıs 2026 itibarıyla resmî sözleşme açıklanmadı. Bu dosya KAAN, KIZILELMA ve Baykar montaj tesisi başlıklarını ‘aktarım’ statüsünde tutuyor.
Pakistan’da Türk ortak Ar-Ge’si var mı?
Var. Baykar’ın bir iştiraki 7 Ağustos 2023’te Pakistan Ulusal Havacılık Bilim ve Teknoloji Parkı (NASTP) ile Ar-Ge anlaşması imzaladı; KaGeM V3 mini seyir füzesi bu çerçevede geliştiriliyor. Montaj tesisi haberleri (Aralık 2025) resmî teyit almadı.
Roketsan Pakistan’a satış yaptı mı?
Doğrulanmış bir Roketsan ihracatı yok. Babur sınıfı korvetler Türk ATMACA’yı değil Pakistan yapımı Harbah gemisavar füzesini taşıyor. TB2 ve AKINCI’nın mühimmat paketleri açıklanmadı.
Türkiye–Pakistan ilişkisinin kurumsal çerçevesi ne?
2009’da kurulan Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi. Yedinci oturum 12–13 Şubat 2025’te İslamabad’da yapıldı ve 24 belge imzalandı. Ortak tatbikatlar (Atatürk-XIII, Şubat 2025; Cinnah-XIII, Nisan 2026) ve IDEAS fuarında Türkiye’nin en büyük yabancı katılımcı olması (2024, yaklaşık 75 şirket) çerçevenin diğer ayakları.
EM-PFI puanı ne anlama geliyor?
Pakistan × Türk savunma sanayii ilişkisi 82/100, ‘Güçlü tercih’ bandında. Puan tek bir sözleşmenin değil ilişki genelinin değerlendirmesi; teknoloji transferinde tam puan (MİLGEM tasarım aktarımı, NASTP), teslimat ve lojistikte düşük (MİLGEM takvim kayması, T129). Envanter Medya editoryal değerlendirmesidir.
Sırada ne var?
Doğrulanmış takvimde PNS Badr ve PNS Tariq teslimatları, PNS Saad modernizasyonu ve MKE–GIDS teslimatları var. KAAN ortaklığı, KIZILELMA ve Baykar tesisi görüşme aşamasında; Kasım 2026’daki IDEAS fuarı bu başlıklar için ilk bakılacak yer. Bu dosya yalnızca imzalanan ve teslim edileni yazdı.
Serinin diğer dosyaları
“Neden Türk Savunma Sanayiini Seçtiler?” serisi, tek tek ihracat haberlerinin ötesine geçip alıcı ülkenin ihtiyacını, masadaki alternatifleri ve sözleşme yapısını inceliyor.
- Polonya neden Bayraktar TB2 aldı?
- Suudi Arabistan neden AKINCI’yı tercih etti?
- Pakistan neden MİLGEM aldı?
- Estonya neden Türk zırhlı araçlarını seçti?
- Romanya neden COBRA II aldı?
- Katar neden Türk savunma sistemlerini tercih ediyor?
- Ukrayna neden Bayraktar TB2 aldı?
- Azerbaycan neden Türk savunma sistemlerini tercih ediyor?
- Malezya neden Türk savunma sanayiine yöneliyor?
- Endonezya neden Türk savunma şirketleriyle ortaklık kuruyor?
- BAE neden Türk savunma sektörüne yatırım yapıyor?
- Afrika neden Türk zırhlı araçlarını tercih ediyor?
- Avrupa neden Türk mühimmatına ilgi gösteriyor?
- Türk savaş gemileri neden ihracatta büyüyor?
- Körfez ülkeleri neden Türk İHA’larını tercih ediyor?
- Balkan ülkelerinde Türk savunma sanayii neden büyüyor?
- Orta Asya ülkeleri neden Türk İHA’larına yöneliyor?
Serinin tamamı ve bölge kırılımları için Türkiye Savunma İhracatı merkez sayfası, Türkiye ile dünya programlarının karşılaştırması için savunma programları merkezi kullanılabilir.
Kaynaklar ve yöntem
- ISPR basın açıklaması 6712 (2 Ocak 2024) — TB2 ve AKINCI envantere alım; PAF Savunma Günü (6 Eylül 2026)
- STM proje sayfaları ve basın açıklamaları — Agosta 90B modernizasyonu, PNS Moawin, ASFAT tahrik entegrasyonu
- Pakistan Donanması ve Naval News — Babur sınıfı hizmete giriş (23 Eylül 2023; 6 Eylül 2024; 20 Aralık 2025; 4 Nisan 2026)
- TUSAŞ — Pakistan F-16 modernizasyonu proje sayfası; ASELSAN — ASELPOD entegrasyon açıklaması (Kasım 2016)
- Baykar — NASTP Ar-Ge anlaşması açıklaması (7 Ağustos 2023)
- Pakistan Dışişleri Bakanlığı — YDSK-7 ortak bildirisi (13 Şubat 2025); Mekke Zirvesi açıklaması (7 Ağustos 2026); SPA
- T.C. Dışişleri Bakanlığı — YDSK oturumları; Türk Millî Savunma Bakanlığı (13 Ağustos 2026)
- Scramble / PAC — Super Mushshak teslimatları (Ekim 2022 – Aralık 2025); SIPRI Mart 2026 — pay verileri
- Uluslararası savunma yayınları — aktarım statüsündeki kalemler tabloda belirtildi
Yöntem notu. Her kalem sipariş / üretimde / hizmette / iptal / aktarım statüsüyle yazıldı; aktarım kalemleri sözleşme gibi sunulmadı. Adedi ve bedeli açıklanmayan sözleşmelere tahmin girilmedi. T129 satırı yalnızca lisans olgusuyla yazıldı. Mekke Anlaşması’nın metni yayımlanmadığı için sanayiye etkisi puanlanmadı. Hindistan bağlamı bu dosyanın kapsamı dışında tutuldu. EM-PFI puanı Envanter Medya editoryal değerlendirmesidir; resmî bir endeks değildir.
