Ukrayna Neden Bayraktar TB2 Aldı? Çift Yönlü Sanayi Ortaklığı

Ukrayna, serideki tek çift yönlü örnek. Türkiye bu ülkeye platform satarken, aynı ülkeden motor satın alıyor. Bayraktar AKINCI ve KIZILELMA programlarında Ukrayna menşeli motorlar kullanılıyor; Baykar ise Ukrayna’da 30.000 metrekarelik bir üretim tesisi inşa ediyor. Bu dosya, alıcı ile satıcının yer değiştirdiği bir tedarik ilişkisini inceliyor.

Ukrayna’nın askerî ihtiyacı neydi?

Ukrayna 603.500 kilometrekarelik yüzölçümüyle Avrupa’nın en geniş ülkelerinden biri; Karadeniz ve Azak Denizi kıyıları, doğuda uzun kara sınırları ve büyük ölçüde düz, açık bir step coğrafyası var. Bu arazi yapısı iki şeyi aynı anda doğuruyor: geniş alanların sürekli gözetlenmesi ihtiyacı ve gözetleme yapan platformun saklanacak doğal örtüden yoksun kalması.

2010’ların ikinci yarısında ülkenin insansız hava aracı envanteri ağırlıklı olarak kısa menzilli keşif sistemlerinden oluşuyordu. Ukrayna’nın askerî envanteri incelendiğinde görülen tablo, topçu ve zırhlı unsurların güçlü, buna karşılık hedef tespitinden vuruşa geçen kapalı döngünün zayıf olduğudur. Topçunuz varsa ama hedefi zamanında göremiyorsanız, ateş gücünüzün büyük bölümü atıl kalır.

Üçüncü etken sanayi tarafındadır ve bu dosyanın anahtarıdır. Ukrayna, motor, gövde ve aviyonik alanında Sovyet döneminden kalan ciddi bir havacılık tabanına sahipti. Ancak bu taban, silahlı insansız hava aracı gibi görece yeni bir sınıfta bütünleşik bir ürün ortaya çıkarmamıştı. Parçalar vardı, ürün yoktu.

Tablodaki asıl çelişki üçüncü ve dördüncü satır arasındadır: ülke bileşen üretebiliyor ama ürün üretemiyordu. Savunma sanayiinde bu durum sanıldığından yaygındır. Bir motoru üretebilmek ile o motoru taşıyacak gövdeyi, uçuş kontrol yazılımını, veri bağını, elektro-optik tareti ve mühimmat entegrasyonunu tek bir sertifiye ürün hâlinde birleştirebilmek farklı kabiliyetlerdir. İkincisi, sistem mühendisliği ve seri üretim disiplini gerektirir.

Türk ürünü neden aday oldu?

2019 penceresinde Ukrayna’nın silahlı insansız hava aracı seçenekleri sınırlıydı. ABD, o dönemde silahlı sistemlerin ihracatını Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi çerçevesinde dar bir müttefik listesiyle sınırlıyordu. Avrupa’nın kendi MALE sınıfı programları henüz seri üretim aşamasında değildi. Çin menşeli sistemler ise Ukrayna’nın tedarik yönelimiyle bağdaşmıyordu.

Bu tabloda Türk teklifinin üç somut üstünlüğü vardı: doğrudan sözleşmeyle satılabilmesi, mühimmatıyla birlikte gelmesi ve makul bir teslimat penceresi sunması. Bunlar serinin diğer dosyalarında da tekrar eden unsurlar; Polonya ve Katar örneklerinde de aynı üçlü öne çıkmıştı.

Asıl mesele: akış neden çift yönlü?

Serinin ilk altı dosyasında tek yönlü bir akış vardı: Türkiye ürün ve kabiliyet satıyor, alıcı ülke bunu kendi ölçeğine göre içselleştiriyordu. Ukrayna örneğinde ise ilişki iki yönlü işliyor.

Türkiye’den Ukrayna’ya: Bayraktar TB2 platformu ve mühimmat paketi; ardından Ukrayna’da kurulan üretim tesisi.

Ukrayna’dan Türkiye’ye: Motor. Ukrayna menşeli motorlar Bayraktar AKINCI ve Bayraktar KIZILELMA programlarında kullanılıyor. AKINCI, Ivchenko-Progress’in 450 beygir gücündeki AI-450 motoruyla ya da Motor Sich’in 750 beygir gücündeki MS-500 motoruyla donatılabiliyor. Baykar ayrıca Ivchenko-Progress ile ortak bir motor üretim hattı kurmak üzere anlaşma imzaladı.

Bu tablo, savunma ihracatında sık kurulan “satıcı-alıcı” ikiliğinin her zaman geçerli olmadığını gösteriyor. Askerî motor üretimi, savunma sanayiinin en zor ve en dar boğazlı alanlarından biridir; bu alanda tedarikçi olabilmek, platform üretmekten çoğu zaman daha yüksek bir eşiktir. Ukrayna bu eşiği aşmış bir ülkeydi ve ilişki bu asimetriden doğdu.

Motor neden bu kadar kritik?

Bir insansız hava aracının en zor tedarik edilen bileşeni motorudur. Gövde kalıbı, aviyonik kartı veya yazılımı görece kısa sürede geliştirilebilir; ancak havacılık motoru onlarca yıllık malzeme bilimi, test altyapısı ve üretim tecrübesi ister. Bu yüzden motor, savunma ihracatında en sık karşılaşılan darboğazdır: platformu satabilirsiniz ama motoru bulamazsanız üretemezsiniz.

Ukrayna’nın Sovyet döneminden devraldığı havacılık motoru sanayii, tam olarak bu darboğazın çözüldüğü ender merkezlerden biri. Askerî motor üreticilerinin küresel dağılımına bakıldığında bu kabiliyetin kaç ülkede bulunduğu görülüyor — liste, platform üreticisi ülkelerin listesinden çok daha kısadır.

Ukrayna’daki üretim tesisi ne aşamada?

Tesis planı 2021’de gündeme geldi, Ekim 2023’te yaklaşık 100 milyon dolarlık bir yatırım olarak duyuruldu ve inşaat Şubat 2024’te başladı. Tesisin 30.000 metrekareyi aşan bir alan kaplaması ve 300’den fazla Ukraynalı mühendis ile teknisyeni istihdam etmesi öngörülüyor. Üretim kapasitesinin yıllık 120 platforma ulaşması hedefleniyor.

Tesiste yalnızca TB2 değil; Bayraktar TB3, AKINCI ve KIZILELMA gibi platformların da üretilmesi planlanıyor. Bu, tesisin tek ürünlük bir montaj hattı değil, çok platformlu bir üretim merkezi olarak kurgulandığını gösteriyor.

Tesis neden bu kadar önemli?

Bir üretim tesisi, savunma ilişkisinde sözleşmeden farklı bir şeydir. Sözleşme bir teslimatla sona erer; tesis ise kalıcı bir varlıktır. İçinde eğitilmiş insan, kurulmuş tedarik zinciri ve edinilmiş üretim disiplini birikir. Bu birikim, programın kendisinden daha uzun ömürlü olur.

Ukrayna’daki tesisin tek platformlu değil çok platformlu tasarlanması bu yüzden anlamlı. Yalnızca TB2 üretilecek olsaydı, platformun ömrü tesisin ömrünü belirlerdi. TB3, AKINCI ve KIZILELMA gibi farklı sınıflardan platformların da planlanması, tesisin bir ürün hattı değil bir üretim merkezi olarak kurgulandığını gösteriyor.

Serideki benzer örneklerle kıyaslamak aydınlatıcı: Romanya’da Mediaş tesisi tek bir araç ailesi için kuruldu ve sipariş hacmiyle besleniyor; Suudi Arabistan’da SAMI hattı tek bir platformun gövde ve alt sistem üretimine odaklı. Ukrayna tesisi ise kapsam olarak en geniş tasarıma sahip — ama aynı zamanda üretime başlamamış tek örnek.

Alternatifler nelerdi?

• Yerli geliştirme: Ukrayna’nın havacılık tabanı buna uygundu; ancak silahlı insansız hava aracı sınıfında seri üretim hattı 2019 itibarıyla mevcut değildi. Sıfırdan geliştirme yılları alacaktı.
• ABD hattı: MQ-1 ve MQ-9 aileleri. O dönemde silahlı konfigürasyonun ihracatı dar bir listeyle sınırlıydı.
• Avrupa hattı: Ortak MALE programları henüz seri üretim aşamasında değildi.
• İsrail hattı: Olgun sistemler mevcuttu; ancak silahlı konfigürasyonun ihracatı ve bölgesel diplomatik denge ayrı değişkenlerdi.

Bu tablo, Polonya dosyasındaki seçenek kümesine benziyor ama bir farkla: Polonya bir NATO ve AB üyesiydi ve Amerikan hattı ona görece daha açıktı; nitekim Polonya bir yıl sonra MQ-9A kiraladı. Ukrayna’nın 2019’daki konumu farklıydı.

İlişkinin zaman çizelgesi

Envanter Medya Tedarik Uygunluk Puanı (EM-PFI)

Türkiye rakiplerinden farklı olarak ne sundu?

Ukrayna dosyası, Türk savunma sanayii ekosisteminin ihracat modelinde şimdiye kadar görmediğimiz bir esnekliği ortaya koyuyor: alıcı ülkenin güçlü olduğu alanda ondan tedarik etmek. Motor, Türk savunma sanayiinin uzun süredir üzerinde çalıştığı bir başlık; bu alanda kabiliyeti olan bir ülkeyle çalışmak, ihracat ilişkisini karşılıklı bağımlılığa dönüştürüyor.

Karşılıklı bağımlılık, tek yönlü satıştan daha kalıcı bir ilişki biçimidir. Satıcı, müşterisini kaybetme riskinin yanına tedarikçisini kaybetme riskini de ekler; alıcı ise yalnızca ürün değil gelir de elde eder. Suudi Arabistan ve Romanya dosyalarında gördüğümüz ortak üretim modelleri bu yönde bir adımdı; Ukrayna örneği bir adım daha ileri gidiyor.

Bu modelin sınırını da belirtmek gerekir: fikri mülkiyet Türkiye’de kalıyor ve tesis henüz üretime geçmedi. Offset ve sanayi katılımı kavramları açısından bakıldığında, ortaklık sözleşmeler düzeyinde kurulmuş ama çıktı düzeyinde henüz doğrulanmamış durumda.

Riskler ve sınırlılıklar

• Takvim belirsizliği: Üretim tesisinin açılış tarihi belirlenmiş değil ve dış koşullara bağlı. Planlanan kapasitenin ne zaman kullanılacağı bilinmiyor.
• Tedarik zinciri kırılganlığı: Motor tedarikinin savaş koşullarındaki bir ülkeye bağlı olması, üretim sürekliliği açısından risk oluşturur. Bu, çift yönlü ilişkinin doğal bedelidir.
• Veri bağı sınırı: TB2’nin hat görüşü veri bağı, ülke ölçeğinde geniş bir coğrafyada ileri konuşlu yer istasyonları gerektirir.
• Katmanlı hava savunma ortamı: Yoğun ve modern hava savunmasının bulunduğu bölgelerde taktik sınıf insansız sistemlerin serbest çalışma alanı daralır. Bu, tek bir üreticinin değil sınıfın tamamının ortak sorunudur ve görev planlamasıyla yönetilir.
• Envanter uyumu: Sovyet standardındaki bir kuvvet yapısına yeni bir veri ve komuta katmanı eklemek, eğitim ve entegrasyon yükü doğurur.
• Şeffaflık sınırı: Sözleşme bedelleri ve nihai adetler taraflarca teyit edilmedi; bu dosyada rakam verilmemesinin nedeni budur.

Bundan sonra ne olur?

İlişkinin geleceği iki değişkene bağlı: tesisin üretime geçmesi ve ortak motor hattının fiilen kurulması. İkisi de gerçekleştiğinde Ukrayna, serideki hiçbir ülkenin bulunmadığı bir konuma gelir — hem alıcı, hem üretici, hem tedarikçi. Gerçekleşmezse, ilişki sözleşme düzeyinde kalmış bir niyet olarak kayda geçer. Envanter Medya bu dosyayı, tesis üretime geçtiğinde güncelleyecektir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar ve metodoloji

Bu dosya; Baykar kurumsal duyuruları, Ukrayna savunma sanayii kuruluşlarının açıklamaları ve uluslararası savunma yayınlarının haberleri temel alınarak hazırlandı. Sözleşme bedelleri ve nihai adetler taraflarca teyit edilmediği için bu dosyada rakam verilmemiştir. Üretim tesisinin açılış tarihi kesinleşmediğinden planlanan takvim, gerçekleşmiş veri olarak sunulmamıştır.

• Baykar kurumsal duyuruları — Ukrayna’daki üretim tesisinin inşaatının başlaması ve tamamlanma hedefi.
• C4ISRNET — tesise yapılacak yaklaşık 100 milyon dolarlık yatırım (Ekim 2023).
• Defense Express — tesisin tamamlanma oranı, kapasite hedefi ve takvim belirsizliği.
• Ivchenko-Progress ve Motor Sich motorlarının Türk insansız hava aracı programlarındaki kullanımına ilişkin üretici ve sektör açıklamaları.
• Envanter Medya arşivi: Bayraktar TB2, TB3, AKINCI ve KIZILELMA dosyaları ile Ukrayna askerî envanteri.