Savunma Sanayii Ekosistemi Nasıl Büyüyor? Firma, Ciro, İstihdam ve Ar-Ge Verileriyle Türkiye Tablosu

Ekosistem nasıl tanımlanıyor?

Savunma sanayii ekosistemi; ana yüklenicileri (prime contractor), onlara parça ve alt sistem üreten alt yüklenicileri, KOBİ tedarikçileri, üniversite ve araştırma enstitülerini, kümelenmeleri ve teknoparkları kapsayan katmanlı bir yapıdır. Türkiye’de bu yapının tepesinde büyük ölçekli, çoğu kamu ya da vakıf bağlantılı ana yükleniciler bulunur; tabanında ise binlerce özel sektör firması yer alır. Bir sanayi ekosisteminin sağlıklı sayılabilmesi için yalnızca ciro büyümesi yetmez; tedarik zincirinin derinleşmesi, KOBİ katılımının genişlemesi ve bilgi üreten kurumlarla sanayi arasında düzenli akışın kurulması gerekir. Türkiye örneğinde bu katmanların tümü aynı anda büyümektedir.

SASAD, sektörün neredeyse tamamına yakınını temsil ettiğini; çatısı altında BTSO, DASSAD, ESAC, HUKD, OSSA, SAHA İstanbul ve TSSK olmak üzere yedi kümeyi ve 300’ü aşkın imalatçı firmayı topladığını belirtir. SSB verilerine ve haber ajansı derlemelerine göre ise ekosistemde 3.500’den fazla firma faaliyet göstermektedir. Bu firmalar arasında az sayıda çok büyük ana yüklenici, orta ölçekli sistem üreticileri ve çok sayıda küçük tedarikçi bulunur; büyümenin sağlıklı olup olmadığı, değerin bu katmanlar arasında ne ölçüde yayıldığıyla ölçülür.

Ekosistemin gelişim çizelgesi

Türk savunma sanayiinin bugünkü ekosisteme dönüşümü, kurumsal kilometre taşlarıyla izlenebilir. Aşağıdaki zaman çizelgesi büyümenin dönüm noktalarını özetler.

Başlıca ana yükleniciler

Bu firmaların tamamı, altlarında yer alan yüzlerce alt yüklenici ve KOBİ’yi besleyerek ekosistemin taşıyıcı kolonlarını oluşturur. Ekosistemin büyümesi büyük ölçüde bu ana yüklenicilerin aldığı siparişlerin tedarik zincirine yayılmasıyla gerçekleşir. Örneğin bir insansız hava aracı programı; gövde ve kanat üreticisinden aviyonik yazılımına, kompozit malzeme tedarikçisinden yer kontrol istasyonu bileşenlerine kadar onlarca alt firmayı harekete geçirir. Bu çarpan etkisi, tek bir büyük siparişin ekosistem geneline yayılarak istihdam ve ciro yaratmasını sağlar.

Ana yüklenicilerin çoğunun kamu ya da Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı bağlantılı olması, ekosistemin bir özelliğidir: talebin önemli bölümü kamu kaynaklı ve öngörülebilirdir. Bu yapı, uzun vadeli program planlamasını kolaylaştırırken, sektörün kamu bütçesine ve savunma önceliklerine duyarlılığını da artırır. Özel sermayeli firmaların ağırlığı özellikle insansız sistemler ve alt bileşen tedarikinde son yıllarda belirgin biçimde yükselmiştir.

Yıllara göre ciro ve istihdam

Ekosistemin büyümesinin en somut ölçütü, yıllar boyunca ciro ve istihdam eğrisidir. SASAD Performans Raporu’nun yayımladığı seri, 2018-2023 arasında cironun genel olarak yükseldiğini gösterir (rakamlar milyon dolar; firma beyanına dayalıdır).

Seri, dolar bazlı cironun 2020’de bir önceki yıla göre gerilediğini (küresel salgın etkisi) ve 2021 sonrasında yeniden yükselişe geçtiğini gösterir. İstihdam ise 2021’deki hafif düşüş dışında istikrarlı biçimde artmıştır. Kişi başı ciro 2022’de 150.328 dolarken 2023’te 165.681 dolara çıkmış, 2023’te sektöre 9.837 yeni kişi katılmıştır. Kişi başı cironun yükselmesi, istihdam artışının salt sayısal olmadığını; verimlilik ve katma değerin de arttığını gösterir. Bu, ekosistemin niceliksel olduğu kadar niteliksel de büyüdüğüne işaret eder.

Ciro eğrisinin dolar bazında dalgalanması dikkatle okunmalıdır. 2020’deki gerileme mutlak bir küçülmeden çok, salgın döneminin tedarik ve teslimat gecikmeleriyle kur hareketlerinin birleşik etkisini yansıtır. Türk lirası bazında bakıldığında büyüme eğilimi daha kesintisizdir; ancak uluslararası karşılaştırma için dolar bazlı seri tercih edilir. Beş yıllık dönemde cironun yaklaşık 1,7 katına, istihdamın ise yaklaşık 1,35 katına çıkması, büyümenin ciroda istihdamdan daha hızlı olduğunu; yani firma başına ve çalışan başına üretkenliğin arttığını ortaya koyar.

İhracat ve ithalat değişimi

2023’te sektörün Türkiye genel ihracatındaki payı %2,5 olmuştur. Bölgesel dağılımda ABD’ye ihracat 1,33 milyar dolara (bir önceki yıla göre %67 artış), Avrupa’ya ihracat ise 1,22 milyar dolara (%84 artış) yükselmiştir; kalan 2,99 milyar dolar Orta Doğu, Asya, Afrika ve Güney Amerika’ya yapılmıştır. İhracatın gelişmiş pazarlara (Avrupa ve Kuzey Amerika) doğru genişlemesi, ürünlerin yalnızca fiyat değil kalite ve sertifikasyon açısından da rekabetçi hale geldiğini gösterir; bu pazarlar yüksek teknik ve düzenleyici eşiklere sahiptir.

İhracatın büyümesi, ekosistem açısından iki yönlü önem taşır. Birincisi, iç talebin ötesinde bir gelir kaynağı yaratarak firmaların ölçek ekonomisine ulaşmasını sağlar; aynı üretim hattı hem iç hem dış siparişi karşıladığında birim maliyet düşer. İkincisi, ihracat gelirleri Ar-Ge yatırımlarını besleyerek büyüme döngüsünü sürdürülebilir kılar. Ancak ihracatın Türkiye’nin toplam ihracatındaki payının %2,5’te kalması, savunma sektörünün ekonomik ağırlığının, teknolojik ve stratejik ağırlığının gerisinde olduğunu da hatırlatır.

Tabanı KOBİ’ler oluşturuyor

Ekosistemin sayısal ağırlığını ana yükleniciler değil, alt yüklenici KOBİ’ler oluşturur. 3.500’ü aşkın firmanın büyük çoğunluğu, ana yüklenicilere parça, alt sistem, kalıp, kablaj, yazılım ve hizmet üreten küçük ve orta ölçekli işletmelerdir. Bu firmalar tedarik zincirini derinleştirir ve yerlilik oranının yükselmesinin fiili taşıyıcısıdır.

Siparişlerin zincire yayılması

SASAD 2023 verileri, alınan siparişlerin yalnızca son müşteriye değil, yurt içi sanayiciye de yansıdığını gösterir. 2023’te sektörün aldığı yeni sipariş tutarı 20,11 milyar dolara ulaşmıştır; bu, bir önceki yıla göre %128’lik artış anlamına gelir. Siparişlerin %72,67’si (14,62 milyar dolar) yurt içinden, kalanı yurt dışından alınmıştır.

Kümelenmeler bağlantıyı kuruyor

KOBİ’lerin ana yüklenicilere erişimi büyük ölçüde kümelenmeler üzerinden gerçekleşir. 2015’te kurulan SAHA İstanbul, 45 ilden 1.200’ü aşkın firmayı bir araya getiren Türkiye’nin ve Avrupa’nın en büyük savunma-havacılık kümelenmesidir. Kümelenmeler; sertifikasyon, B2B eşleştirme etkinlikleri ve ortak Ar-Ge projeleriyle küçük firmaları tedarik zincirine bağlar. Bunun yanında BTSO, DASSAD, ESAC, OSSA ve TSSK gibi bölgesel/sektörel kümeler de aynı işlevi farklı coğrafyalarda üstlenir.

KOBİ ağının derinleşmesi, yerlilik oranının yükselmesinin fiili mekanizmasıdır. Bir alt sistem yurt içinde üretilmeye başlandığında, ithalat kalemi düşer ve o değer ekosistem içinde kalır. Ancak bu süreç sorunsuz değildir: küçük firmaların sınırlı sermayesi, uzun tedarik döngüleri ve yüksek sertifikasyon maliyetleri, KOBİ’lerin ölçek büyütmesini zorlaştıran unsurlardır. Ekosistemin sürdürülebilir büyümesi, bu firmaların finansmana ve nitelikli personele erişiminin iyileştirilmesine bağlıdır.

Yurt içi satışın yapısı

2023 verilerine göre sektörün net toplam yurt içi satışı 9,53 milyar dolardır (yurt içi sanayiciye yapılan satışların mükerrer sayımından arındırılmış). Bir önceki yıla göre yurt içi son müşteriye gerçekleşen satış %35,09 artarken, sanayiciye yapılan ara satışların %15,01 azalması, firmaların giderek daha fazla nihai ürün üretip doğrudan son kullanıcıya ulaştığını gösterir. Bu, tedarikçi konumundan sistem entegratörü konumuna geçen firmaların arttığına dair bir işarettir.

Ar-Ge harcamaları büyümenin motoru

Ekosistemin sürdürülebilir büyümesi, ürün ve teknoloji geliştirmeye (ÜG-TG) yapılan yatırımla doğrudan bağlantılıdır. SASAD verilerine göre 2023 yılı toplam ÜG-TG harcaması 2,62 milyar dolara ulaşmıştır; bu tutarın %92’si ürün geliştirme, %8’i teknoloji geliştirme içindir. Ürün geliştirme harcamaları 2,41 milyar dolar, teknoloji geliştirme harcamaları 209 milyon dolar seviyesindedir.

Öz kaynak mı, proje desteği mi?

Harcamaların finansman kaynağı ekosistemin bağımsızlık düzeyine dair ipucu verir. 2023’te proje desteklerinden 2,05 milyar dolar sağlanırken, firmaların öz kaynaktan yaptığı harcama 576 milyon dolarda kalmıştır. Bir önceki yıla göre proje teşviklerinin kullanımı %28,15 artarken öz kaynak kullanımı %9,71 azalmıştır. Bu tablo, Ar-Ge’nin ağırlıklı olarak kamu proje kaynakları ve teşviklerle finanse edildiğini gösterir.

Teknopark ve üniversite bağı

Ekosistemin bilgi tabanını üniversiteler ve araştırma enstitüleri besler. TÜBİTAK enstitüleri (özellikle savunma teknolojileri alanında SAGE ve BİLGEM), İTÜ, YTÜ ve Sabancı Üniversitesi gibi kurumlarla yürütülen ortak projeler, teknoparklar aracılığıyla firmalara aktarılır. Teknopark İstanbul gibi teknoloji geliştirme bölgeleri, KOBİ’lerin Ar-Ge merkezleriyle ana yükleniciler arasında fiziksel yakınlık ve iş birliği zemini oluşturur. Bu bölgelerde firmalar hem üniversite laboratuvarlarına hem de birbirlerinin uzmanlığına erişir; bilgi akışı yalnızca resmi sözleşmelerle değil, coğrafi yoğunlaşmanın yarattığı gayri resmi bağlarla da hızlanır.

Üniversite-sanayi bağının en somut çıktısı nitelikli insan kaynağıdır. Mühendislik fakültelerinden mezun olan genç nüfusun sektöre yönelmesi, hem istihdamın niceliğini hem de teknik derinliğini artırır. Ancak bu bağın bir kırılganlığı da vardır: yüksek nitelikli personelin uluslararası piyasada da talep görmesi, beyin göçü riskini ve ücret baskısını beraberinde getirir. Ekosistemin uzun vadeli büyümesi, yetişmiş insan kaynağının sektörde tutulabilmesine bağlıdır.

Büyümenin sınırları

Ekosistemin büyümesi objektif olarak değerlendirildiğinde, bazı yapısal sınırlamaların sürdüğü görülür. İthalat 2023’te %22,4 artışla 3,30 milyar dolara çıkmıştır; bu, yerlilik oranı yükselse de kritik alt sistemlerde dışa bağımlılığın devam ettiğini gösterir. Yerlilik oranı resmi beyanlara göre 2002’de %20 iken 2024’te yaklaşık %83’e ulaşmıştır (bu oran firma ve proje beyanlarına dayanır, bağımsız denetimle tam teyidi güçtür).

Öne çıkan dışa bağımlılık kalemleri

Havacılık motorlarında son on yılda TEI öncülüğünde çok sayıda motor geliştirilmiş ve motor bağımlılığının azaltılması hedeflenmiştir; ancak yüksek itki gerektiren muharip uçak motorları ile ileri düzey yarı iletkenlerde bağımlılık en kritik halkalar olarak sürmektedir. Bu iki alan, küresel savunma sanayiinde yalnızca birkaç ülkenin hâkim olduğu, giriş engelleri en yüksek teknoloji katmanlarıdır; dolayısıyla kısa vadede tam yerlileştirme beklentisi gerçekçi değildir.

Dışa bağımlılığın azaltılması ile üretim ölçeğinin büyümesi arasında ise bir gerilim vardır. Üretim arttıkça, yerlileştirilmemiş bileşenlerin ithalatı da mutlak olarak yükselir; 2023’teki %22,4’lük ithalat artışı bunun göstergesidir. Bu, yerlilik oranının yükselmesiyle çelişmez: oran, toplam değer içindeki yerli payı ölçer; ithalatın mutlak tutarı ise üretim hacmiyle birlikte artabilir. Ekosistemin olgunlaşması, bu iki eğrinin zamanla ayrışmasına, yani yerli katma değerin ithalattan daha hızlı büyümesine bağlıdır.

Beyan ve yöntem sınırları