2023 Sonrası Teslim Edilen Milli Savunma Sistemleri

2023 sonrası dönemi tanımlayan temel özellik, önceki yıllarda geliştirilen milli sistemlerin seri üretime ve envantere giriş fazına geçmesidir. SSB 2024 Yılı Faaliyet Raporu’na göre yıl içinde Türk Silahlı Kuvvetleri’ne 47 hava savunma, radar ve elektronik harp sistemi teslim edildi; MİLGEM Projesi’nin altıncı, yedinci ve sekizinci gemileri denize indirildi ve ilk iki ALTAY Ana Muharebe Tankı orduya devredildi.

Dönemin öne çıkan teslim/envanter olayları

Bu bağlam, teslimat verilerini yorumlarken önemlidir: aynı platformlar hem yurt içi envantere girmekte hem de ihracat kalemi olarak gelir üretmektedir. Örneğin insansız hava aracı ihracatı 2024’te 50’den fazla ülkeye 770 platform düzeyinde raporlanmıştır. SSB’nin açıkladığı toplu ihracat kalemleri arasında 40 ülkeye 4.500’ün üzerinde kara aracı, üç ülkeye korvet, 140 deniz platformu ve 42 ülkeye mühimmat ile füze yer almaktadır. Bu rakamlar, yurt içi teslimat ile ihracat teslimatının aynı üretim hatlarından beslendiğini göstermektedir.

Teslimat, ilk uçuş ve seri üretim ayrımı

Bu analizin doğru okunması için üç kavramın ayrıştırılması gerekir. Birincisi ilk uçuş ya da denize iniş, prototip aşamasının çıktısıdır ve platformun envantere girdiği anlamına gelmez. İkincisi seri üretim başlangıcı, tasarımın olgunlaştığını ve üretim hattının kurulduğunu gösterir. Üçüncüsü envantere giriş ya da teslimat, seri üretilmiş platformun operasyonel kullanıcıya devredilerek göreve başlamasıdır. 2023 sonrası dönemde bu üç aşama farklı platformlarda farklı yıllara denk gelmiştir; bu nedenle her sistemin durumu ayrı değerlendirilmelidir.

Dönemin bir başka yapısal özelliği, teslimatların yalnızca Türk Silahlı Kuvvetleri ile sınırlı kalmayıp Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı gibi kullanıcılara da yayılmasıdır. GÖKBEY’in ilk teslimatının Jandarma’ya yapılması, milli platformların farklı kolluk ve güvenlik birimlerinin envanterine dağıldığını göstermektedir. Bu çeşitlenme, üretim adetlerinin planlanmasında da belirleyici olmaktadır.

Hava alanında 2023-2025 dönemi, ilk uçuşlar ile ilk teslimatların üst üste geldiği bir aralık oldu. Kilit ayrım; ilk uçuş (test) ile envantere giriş (teslimat) tarihlerinin çoğu platformda farklı olmasıdır.

İlk uçuş ve öngörülen envanter takvimi

GÖKBEY, bu tablo içinde 2023 sonrası fiilen envantere giren tek yerli helikopter olarak öne çıkıyor: Cumhuriyet’in 101. yılında, 29 Ekim 2024’te Jandarma Genel Komutanlığı’na teslim edildi. TUSAŞ, orta vadede 350’nin üzerinde GÖKBEY, ATAK ve ATAK-2 platformu ile 500’e yakın KAAN, HÜRJET ve HÜRKUŞ üretimini hedeflediğini açıkladı; bu rakamlar üretim hedefi olup teslimat değildir.

GÖKBEY’in Jandarma’ya tesliminin bir diğer önemi, yerli helikopter motoru çalışmalarıyla olan bağıdır. Platformun bir bölümü hâlihazırda yabancı menşeli motorla teslim edilirken, TEI tarafından geliştirilen TS1400 turboşaft motorunun 2023’te GÖKBEY ile ilk uçuşunu tamamladığı SSB tarafından raporlanmıştır. Bu, güç grubu yerlileşmesinin helikopter segmentinde de kademeli ilerlediğini göstermektedir. HÜRJET tarafında ise iki prototipin sırasıyla 25 Nisan 2023 ve 12 Kasım 2023’te uçtuğu, seri teslimatların 2027’den itibaren dört adet Blok-0 ve ardından 12 adet Blok-1 uçağı olarak planlandığı açıklanmıştır.

İnsansız hava araçları

Baykar tarafı, TB3 ve KIZILELMA’yı TCG Anadolu üzerinden operasyona hazırlama sürecini 2023 sonrası yürüttü. TB3, 2024’te TCG Anadolu güvertesinden kalkış ve iniş denemelerini gerçekleştirdi. Platformun katapult sistemine ihtiyaç duymadan kendi gücüyle kalkabildiği ve gemi güvertesinde durabilmesi için özel fren sistemine sahip olduğu üretici tarafından belirtildi. KIZILELMA’nın seri üretimine başlandığı ve ilk seri uçakların teslime hazır hâle getirildiği üretici tarafından açıklandı; Türk Silahlı Kuvvetleri’ne ilk teslimat 2025-2026 aralığı olarak belirtildi (üretici takvimi).

Bayraktar TB2 ve AKINCI, 2023 sonrası dönemde hem yurt içi envanterde kullanılmaya devam etti hem de ihracatın omurgasını oluşturdu. Üretici verilerine göre TB2, 34 ülkenin envanterine girdi; AKINCI ise 10 ülkeye ihraç edildi. Kasım 2024’te Hırvatistan ile yapılan anlaşmanın ardından TB2, altı NATO müttefiki ve dört Avrupa Birliği üyesinin envanterinde yer aldı. TB2’nin 1 milyon uçuş saatini aştığı da aynı dönemde açıklandı. Bu göstergeler, insansız hava aracı ailesinin olgunlaşmış ve seri teslimat rejimi oturmuş bir segment olduğunu ortaya koymaktadır.

Kara alanında dönemin en önemli çıktısı ALTAY Ana Muharebe Tankı’nın seri üretimi ve envantere girişidir. ALTAY, uzun geliştirme sürecinin ardından bu dönemde fiilen Kara Kuvvetleri’ne teslim edilmeye başlandı.

ALTAY zaman çizelgesi

Kamuya yansıyan bilgilere göre ilk parti T1 tanklarının bir bölümü, yerli güç grubu entegrasyonu tamamlanana kadar Güney Kore menşeli motor ve şanzımanla donatılacaktır. T1 partisi sonrası 165 adet ALTAY-T2 üretimi planı açıklanmıştır; bu rakamlar üretim planı olup teslim edilmiş envanter değildir.

ALTAY’ın envantere girişi, kara platformlarında güç grubu bağımlılığının teknik sınırlarını da görünür kıldı. İlk seri partinin Güney Kore menşeli motor ve şanzımanla teslim edilmesi, tank gövdesi, kulesi, atış kontrol sistemi ve zırhı büyük ölçüde yerlileşmiş olsa da hareket kabiliyetini sağlayan güç grubunun yerlileşmesinin ayrı bir program olarak yürütüldüğünü göstermektedir. BATU güç grubu çalışmalarının olgunlaşmasıyla T2 konfigürasyonunda tam yerli güç grubuna geçiş hedeflenmektedir. Bu yaklaşım, seri teslimatı geciktirmeden envantere giriş ile yerlileşmeyi paralel yürütme stratejisini yansıtır.

Zırhlı araç ve topçu segmenti

Zırhlı araç segmentinde FNSS, Otokar ve BMC hattındaki paletli ve tekerlekli platformlar hem TSK hem ihracat siparişleri kapsamında üretildi. Bu araçların yıllık teslim adetleri projeye özel olup tekil kalemler için resmî teyitli toplam adet her zaman kamuya açık değildir. Buna karşılık ihracat tarafında kara aracı hacmi, SSB verilerine göre 2024’te 40 ülkeye 4.500’ün üzerinde araç düzeyine ulaşarak sektörün en yüksek hacimli kalemlerinden biri oldu.

Topçu ve roket sistemleri alanında ROKETSAN’ın çok namlulu roketatar aileleri, güdümlü top mühimmatı ve karadan karaya füzeleri de dönem boyunca seri üretim kapsamında kullanıcıya teslim edildi. Kara ATMACA karadan karaya seyir füzesi, TAYFUN balistik füzesi ve İHA-230 havadan karaya süpersonik füze, kara kuvvetinin vuruş menzilini genişleten milli sistemler olarak resmî teslimat açıklamalarında yer aldı. Bu sistemlerin bir bölümü kara platformlarına, bir bölümü ise deniz ve hava platformlarına entegre edilecek şekilde çok kullanıcılı tasarlanmıştır.

Deniz alanında dönemin simgesi TCG İstanbul (F-515) fırkateynidir. MİLGEM Projesi’nin beşinci gemisi ve İstif sınıfının ilk gemisi olan TCG İstanbul, 19 Ocak 2024’te Türk Deniz Kuvvetleri envanterine katılarak göreve başladı. Geminin yerlilik oranı yaklaşık yüzde 80 olarak açıklandı.

Deniz platformları

Füze ve hava savunma alanında ROKETSAN, dönem boyunca çok sayıda milli sistemi seri üretim kapsamında Türk Silahlı Kuvvetleri’ne teslim etti. Resmî açıklamalarda envantere giren sistemler arasında SİPER Uzun Menzilli Bölge Hava ve Füze Savunma Sistemi (Blok 1), HİSAR-A ve HİSAR-O hava savunma füzeleri, SUNGUR hava savunma sistemi, ATMACA gemisavar füzesi, KARA ATMACA, ÇAKIR ve SOM seyir füzeleri ile TAYFUN balistik füzesi sayılıyor.

Hava savunma / füze ailesi (envanterde)

TCG İstanbul ve MİLGEM sürekliliği

TCG İstanbul, MİLGEM Projesi’nin ilk dört gemisi olan Ada sınıfı korvetlerin ardından gelen İstif sınıfının ilk fırkateynidir. Gemi 3 Temmuz 2017’de kızağa konuldu, 23 Ocak 2021’de denize indirildi ve 19 Ocak 2024’te hizmete girdi. Yaklaşık yüzde 80 yerlilik oranı, gemi üzerindeki savaş yönetim sistemi, radar, elektronik harp ve silah sistemlerinin önemli bölümünün yerli tedarik zincirinden karşılandığını göstermektedir. SSB 2024 raporuna göre MİLGEM Projesi’nin altıncı, yedinci ve sekizinci gemileri de yıl içinde denize indirilerek seri üretim sürekliliği korundu.

Deniz platformlarında dikkat çeken bir başka husus, silah ve sensör entegrasyonunun tümüyle yerli sistemlerle yapılabilmesidir. ATMACA gemisavar füzesi, GÖKDENİZ yakın hava savunma sistemi ve çeşitli radar aileleri, milli fırkateyn ve korvetlerin ana silah-sensör katmanını oluşturmaktadır. Bu, platform gövdesinin yerli üretiminin ötesinde, muharebe kabiliyetini belirleyen alt sistemlerin de yurt içinden tedarik edildiği anlamına gelir.

Hava savunma katmanlı mimarisi

Hava savunma alanında 2023 sonrası dönem, alçak, orta ve uzun irtifayı kapsayan katmanlı bir milli mimarinin envantere oturması bakımından önemlidir. Alçak irtifada SUNGUR ve HİSAR-A, orta irtifada HİSAR-O, uzun menzilde ise SİPER Blok 1 bu mimarinin bileşenleridir. ASELSAN’ın KALKAN ve ALP radar aileleri ile atış kontrol sistemleri, bu füzelerin hedef tespit ve angajman katmanını sağlamaktadır. Böylece ROKETSAN’ın füze ürünü ile ASELSAN’ın sensör-atış kontrol ürününün birlikte çalıştığı bütünleşik bir sistem ortaya çıkmaktadır.

2023 sonrası dönemin sayısal çerçevesi, tekil platform teslim adetlerinden çok sistem çeşitliliği ve seri üretime geçiş üzerinden okunmalıdır. Resmî olarak teyit edilen en somut yıllık toplu veri, SSB 2024 Faaliyet Raporu’ndaki 47 hava savunma, radar ve elektronik harp sistemi teslimatıdır.

2024 sektör göstergeleri (resmî)

Tedarik zinciri ve yerlilik

Dönem boyunca dikkat çeken yapısal eğilim, kritik alt sistemlerde yurt içi tedarik zincirinin genişlemesidir. ALTAY’da yerli güç grubuna geçiş hedefi, fırkateynlerde yaklaşık yüzde 80 yerlilik oranı ve hava savunmada ROKETSAN-ASELSAN entegrasyonu bu eğilimin göstergeleridir. ASELSAN, KALKAN ve ALP radar aileleri ile SİPER, HİSAR ve KORKUT sistemlerine sensör-atış kontrol katmanı sağladı. TEI’nin TS1400 turboşaft motoru ile GÖKBEY’in ilk uçuşunu tamamlaması, motor ve güç grubu gibi en zorlu alt sistemlerde de yerlileşmenin ilerlediğini göstermektedir.

Yerlileşmenin platform tipine göre değişen bir olgunluk gösterdiği de görülmektedir. Deniz platformlarında gövde, savaş yönetim sistemi ve silah-sensör katmanı büyük ölçüde yerli iken, kara platformlarında güç grubu hâlâ geçiş aşamasındadır. Hava platformlarında ise motor, en kritik ve en uzun vadeli yerlileşme kalemi olmaya devam etmektedir. Bu farklılık, teslimat takvimlerinin neden alanlara göre değiştiğini de kısmen açıklamaktadır: motor gibi kritik alt sistemin yerlileşmesi tamamlanmadan bazı platformlarda tam kapasite seri teslimat gecikebilmektedir.

Teslimat verilerini okurken dikkat edilecek noktalar

Sayısal değerlendirmede üç yaygın hatadan kaçınmak gerekir. Birincisi üretim hedefi ile teslim edilen adedi karıştırmaktır; TUSAŞ’ın açıkladığı yüzlerce platformluk üretim hedefleri gelecek yıllara yayılan planlardır, teslim edilmiş envanter değildir. İkincisi ilk uçuş ya da ilk atış testini envantere giriş sanmaktır. Üçüncüsü ihracat rakamlarını yurt içi envanter teslimatı ile aynı kefeye koymaktır. Bu analiz, üç ayrımı da koruyarak yalnızca resmî teyitli teslimat ve envantere giriş olaylarını esas almıştır.

Alan bazında teslimat olgunluğu

Bu tablo, dönemin en belirgin bulgusunu özetler: milli sistem teslimatının olgunluğu alanlara göre farklılaşmaktadır. Deniz, kara ve hava savunma alanlarında seri teslimat ve envantere giriş fiilen gerçekleşmişken, yeni nesil muharip ve insansız muharip uçaklarda 2023-2025 aralığı test-geliştirme aşamasıdır. Bu ayrım, kamuoyunda sık karşılaşılan ilk uçuş ile teslimatın karıştırılmasını önlemek açısından belirleyicidir.

Genel değerlendirme; 2023 sonrası dönemin, önceki on yılda geliştirilen milli sistemlerin fiilen envantere aktığı bir geçiş aşaması olduğu yönündedir. Deniz ve hava savunma alanlarında somut teslimatlar gerçekleşmiş, hava platformlarında ise büyük ölçekli teslimatların 2026 sonrasına planlandığı görülmektedir. İhracat göstergeleri ise aynı üretim kapasitesinin yurt dışı gelirine de dönüştüğünü, dolayısıyla teslimat kapasitesinin yalnızca yurt içi envanterle ölçülemeyeceğini göstermektedir.