Türk Savunma Sanayiinde Son Yılların En Büyük Projeleri: Veri Odaklı Bir Bakış

Bir Projeyi “Büyük” Yapan Nedir?

Savunma projeleri arasında bir büyüklük sıralaması yaparken tek bir ölçüt yeterli olmaz. Bu dosyada bir projeyi “büyük” kategorisine dahil ederken üç kriter birlikte değerlendirilmiştir: (1) toplam program bütçesinin ölçeği, (2) geliştirme ve seri üretim takviminin uzunluğu ile içerdiği teknolojik risk, (3) projenin envanterdeki bir kabiliyet boşluğunu kapatması veya stratejik bağımlılığı azaltması. Bu üç ölçüte göre öne çıkan platformlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

Aşağıdaki sekmelerde bu platformlar alan alan ele alınmakta; her birinin geliştirme geçmişi, mevcut durumu ve açıkça belirtilen belirsizlikleri objektif biçimde aktarılmaktadır.

Büyüme Neden Bu Dönemde Hızlandı?

Türk savunma sanayiindeki proje yoğunluğunun son on yılda artmasının birden çok yapısal nedeni bulunmaktadır. Birincisi, tedarik modelindeki değişimdir: doğrudan ithalata dayalı alım anlayışı yerini, yerli sanayiye yönlendirilen geliştirme sözleşmelerine bırakmıştır. İkincisi, belirli platformlarda karşılaşılan ihracat kısıtlarıdır; motor, elektro-optik sistem ve mühimmat gibi kritik bileşenlerde dönem dönem yaşanan tedarik engelleri, yerlileştirme baskısını artırmıştır. Üçüncüsü ise sınai kapasitenin birikmesidir; korvet, insansız hava aracı ve füze gibi görece daha basit platformlarda kazanılan tecrübe, muharip uçak ve denizaltı gibi daha karmaşık sistemlere geçişi mümkün kılmıştır.

Bu nedenle bugünkü mega projeleri tek tek değil, birbirini besleyen bir zincir olarak okumak gerekir. Örneğin GÖKBEY helikopterinde geliştirilen yerli TS1400 turboşaft motorunun kazanımları, daha büyük motor programlarına aktarılabilir bir bilgi tabanı oluşturmaktadır. Benzer biçimde MİLGEM korvetlerinde edinilen gemi inşa tecrübesi, İstanbul sınıfı fırkateynlerin ve ardından TF-2000 muhribinin temelini hazırlamıştır.

Rakamların Sınırları

Bu dosyada aktarılan bütçe ve adet rakamları için önemli bir uyarı gereklidir. Savunma projelerinde açıklanan program bütçeleri çoğu zaman kur, kapsam ve enflasyona göre değişmekte; bir kısmı gizlilik nedeniyle hiç açıklanmamaktadır. Aynı proje için farklı kaynaklarda birbirinden ayrışan rakamlar görülebilir. Bu nedenle metin boyunca kesinleşmiş veriler ile hedef ve tahmin niteliğindeki değerler ayrı ayrı işaretlenmiştir. Okuyucunun bir teslimat hedefini gerçekleşmiş bir teslimatla, bir program bütçesi tahminini de kesin bir harcama rakamıyla karıştırmaması önem taşımaktadır.

KAAN (Milli Muharip Uçak)

KAAN, TUSAŞ tarafından geliştirilen beşinci nesil muharip uçak projesidir. Uçak ilk uçuşunu 21 Şubat 2024 tarihinde Mürted’de gerçekleştirmiş; yaklaşık 13 dakika havada kalarak 8.000 feet irtifaya ve 230 knot hıza ulaşmıştır. Prototipler ve ilk seri üretim uçakları iki adet General Electric F110-GE-129 turbofan motoruyla uçmaktadır. Programın hedefi, ilerleyen bloklarda TR Motor/TEI çatısı altında geliştirilecek yerli bir turbofan motora geçilmesidir; yerli motorun tasarım dondurma hedefi 2025 olarak açıklanmıştır (planlanan hedef, kesinleşmiş üretim tarihi değildir).

Üretim, Blok-0 (3 prototip), Blok-1 (10 uçak) ve sonraki bloklar biçiminde kademelendirilmiştir. Açık kaynaklarda Blok-1 uçaklarının 2030-2033 arasında Türk Hava Kuvvetleri’ne teslim edilmesi öngörülmektedir. Ayrıca yıllık 24 uçaklık ilave bir üretim alanı planlaması gündeme getirilmiştir; bu rakam bir kapasite planı olup teyitli bir sipariş miktarı değildir.

HÜRJET

HÜRJET, T-38 jet eğitim uçaklarının yerini almak üzere geliştirilen turbofanlı ileri jet eğitim ve hafif taarruz uçağıdır. İlk uçuşunu 25 Nisan 2023 tarihinde yapmış; 26 dakikalık uçuşta 14.000 feet irtifaya ve 250 knot hıza ulaşmıştır. Uçağın seri üretimi devam etmekte olup ilk fazda Türk Hava Kuvvetleri’ne 16 uçak planlanmaktadır. İhracat cephesinde İspanya ile yaklaşık 30 uçaklık bir tedarik çerçevesi gündeme gelmiştir; sözleşme detayları kaynaklarda farklı biçimde aktarıldığından bu rakam kesinleşmiş sipariş olarak değerlendirilmemelidir.

GÖKBEY (T625)

GÖKBEY, TUSAŞ’ın özgün genel maksat helikopteridir. Prototip ilk uçuşunu 6 Eylül 2018’de gerçekleştirmiş, 2019’da tam donanımlı uçmuştur. Projenin en kritik yerlileştirme adımı, 22 Nisan 2023 tarihinde yerli TS1400 turboşaft motoruyla yapılan ilk test uçuşudur. Jandarma Genel Komutanlığı’na ilk teslimat 29 Ekim 2024 tarihinde yapılmıştır.

Neden Hava Projeleri En Kritik Grup?

Hava platformları, bu dosyadaki proje grupları içinde en yüksek teknolojik giriş engeline ve en uzun geliştirme takvimine sahip olanlardır. Bir muharip uçak; aerodinamik tasarım, uçuş kontrol yazılımı, radar ve elektronik harp sistemleri, aviyonik entegrasyonu ve motor olmak üzere onlarca alt disiplinin bir araya gelmesini gerektirir. Bu alanların her biri ayrı bir sanayi kolu ve ayrı bir tedarik zinciri anlamına gelir. KAAN’ın bir prototip uçuşundan operasyonel bir filoya dönüşmesi için gereken sürenin yıllarla ölçülmesinin nedeni budur.

KAAN özelinde en çok tartışılan konu motordur. Uçağın seri üretiminin sürdürülebilirliği, F110 motorlarının tedarik sürekliliğine ve yerli motorun zamanında olgunlaşmasına bağlıdır. TR Motor/TEI çatısı altında yürütülen yerli turbofan çalışması, tasarım dondurma hedefi olarak 2025’i işaret etmiş olsa da, bir uçak motorunun tasarımdan sertifikalı seri üretime geçmesi genellikle uzun bir olgunlaşma dönemi gerektirir. Bu nedenle yerli motorlu KAAN’ın envantere girmesi, uçağın kendisinin envantere girmesinden daha ileri bir tarihe işaret etmektedir.

HÜRJET’in İhracat Boyutu

HÜRJET, yalnızca yerli ihtiyaç için değil, uluslararası eğitim uçağı pazarındaki boşluğu hedefleyen bir proje olarak da konumlandırılmaktadır. Uçağın T-38 gibi yaşlanan eğitim filolarının yerini alabilecek bir alternatif sunması, ihracat potansiyelinin temelini oluşturmaktadır. İspanya ile gündeme gelen yaklaşık 30 uçaklık tedarik çerçevesi bu kapsamda değerlendirilmektedir; ancak bu tür çerçeve anlaşmaları kesinleşmiş siparişe dönüşene kadar temkinli okunmalıdır. HÜRJET’in aynı zamanda hafif taarruz görevlerini de yerine getirebilecek biçimde tasarlanması, tek platformla hem eğitim hem sınırlı muharebe kabiliyeti sunmasını sağlamaktadır.

TCG Anadolu (L-400)

TCG Anadolu, İspanyol Juan Carlos I gemisi tasarımına dayanan çok maksatlı amfibi hücum gemisidir (LHD). Gemi 21 Ocak 2023’te geçici olarak teslim edilmiş, 10 Nisan 2023 tarihinde düzenlenen törenle Türk Deniz Kuvvetleri’ne resmen katılmıştır. Program maliyeti kaynaklarda farklı biçimde aktarılmaktadır: başlangıçta yaklaşık 375 milyon avro olarak tahmin edilen bütçe, nihai şartnamelerle birlikte yaklaşık 1 milyar dolar seviyesine yükselmiş olarak açıklanmıştır (rakamlar tahminidir ve resmi kesin bütçe olarak teyit edilmemiştir).

Geminin öne çıkan yönü, insansız hava araçlarını taşıyabilecek biçimde konumlandırılmasıdır. Bayraktar TB3 ve KIZILELMA gibi platformların gemiden operasyonuna yönelik çalışmalar sürmekte; bu yönüyle TCG Anadolu, dünyada insansız hava araçları için özel olarak uyarlanan ilk gemilerden biri olarak değerlendirilmektedir.

MİLGEM ve İstanbul Sınıfı Fırkateynler

MİLGEM projesi, Ada sınıfı korvetlerle başlamış ve İstanbul (İ) sınıfı fırkateynlerle devam etmiştir. Sınıfın ilk gemisi TCG İstanbul (F-515) 19 Ocak 2024 tarihinde Deniz Kuvvetleri’ne teslim edilmiştir. Projenin devamında MİLGEM-6 İzmir (F-516) ve MİLGEM-7 İzmit (F-517) Ocak 2025’te denize indirilerek donatım aşamasına geçmiştir. MİLGEM ayrıca ihracat boyutuyla da öne çıkmakta; Pakistan ve Ukrayna için gemi inşası bu programın kapsamındadır.

Reis Sınıfı Denizaltılar ve MİLDEN

Reis sınıfı (Tip 214TN) denizaltılar, Almanya lisansıyla ancak yerli tersanede üretilen, hava bağımsız tahrik (AIP) sistemine sahip denizaltılardır. Sınıfın ilk gemisi TCG Piri Reis (S-330) hizmete girmiş, sonraki gemiler kademeli olarak teslim edilmektedir. Bu programın devamı niteliğindeki tamamen yerli tasarım MİLDEN (Milli Denizaltı) projesinin çelik kesimi 2 Ocak 2025 tarihinde, MUGEM uçak gemisi ve TF-2000 muhribiyle aynı törende yapılmıştır.

TCG Anadolu’nun İnsansız Hava Aracı Dönüşümü

TCG Anadolu, tasarım aşamasında F-35B tipi kısa kalkış ve dikey iniş yapabilen uçakları taşımak üzere planlanmıştı. F-35 programındaki gelişmeler sonrasında gemi, insansız hava araçlarını taşıyacak biçimde yeniden değerlendirilmiştir. Bu dönüşüm, geminin güvertesinin ve iç sistemlerinin Bayraktar TB3 ve KIZILELMA gibi platformların operasyonuna uyarlanmasını gerektirmektedir. TB3’ün gemiden kalkış ve iniş denemeleri, insansız hava araçlarının bir gemiden görev yapabildiği örnekler arasında yer almaktadır. Bu yönüyle TCG Anadolu, insansız hava aracı taşıyan bir platform konsepti bakımından dünyada öne çıkan örneklerden biri olarak değerlendirilmektedir.

MİLGEM’in İhracat Başarısı

MİLGEM programı, yalnızca Türk Deniz Kuvvetleri için değil, ihracat pazarı için de önemli bir referans oluşturmuştur. Program kapsamında Pakistan Deniz Kuvvetleri için Babür (Jinnah) sınıfı gemiler ve Ukrayna için Ada sınıfı korvetler inşa edilmiştir. Bu ihracat sözleşmeleri, Türk gemi inşa sanayiinin sadece yerli ihtiyacı karşılamakla kalmayıp uluslararası müşterilere platform teslim edebilecek olgunluğa ulaştığını göstermesi bakımından öne çıkmaktadır. MİLGEM böylece hem yerli filo modernizasyonunun hem de savunma ihracatındaki büyümenin ortak bir bileşeni haline gelmiştir.

Denizaltıda Yerlileşme Yol Haritası

Reis sınıfı denizaltılar, Alman lisansıyla üretilse de, hava bağımsız tahrik (AIP) sistemiyle uzun süre su altında kalabilme kabiliyeti kazandırmıştır. Bu program, Türk tersanelerinin denizaltı inşa ve entegrasyon tecrübesini derinleştirmiştir. Bir sonraki adım olan MİLDEN, tamamen yerli tasarım hedefiyle bu birikimi bağımsız bir platforma taşımayı amaçlamaktadır. Denizaltı gibi son derece karmaşık bir platformda lisanslı üretimden özgün tasarıma geçiş, yıllar süren bir olgunlaşma gerektirmekte; bu nedenle MİLDEN’in çelik kesiminden envantere girişine kadar uzun bir takvim öngörülmektedir.

ALTAY Ana Muharebe Tankı

ALTAY, Türkiye’nin ilk yerli ana muharebe tankı projesidir. Geliştirme aşaması tamamlandıktan sonra 2018’de seri üretim için BMC ile sözleşme imzalanmış; ancak güç grubunun (motor ve güç aktarma organları) tedarikinde yaşanan sorunlar programı geciktirmiştir. Bu bağımlılık, ALTAY örneğinin en çok tartışılan yönüdür.

2025 yılında, ilk fazda Güney Kore’den temin edilen güç grubuyla seri üretime geçilmiş ve ilk tanklar Kara Kuvvetleri’ne teslim edilmiştir. Açık kaynaklara göre teslimatların 2025’te 3 adetle başlayıp 2028 sonuna kadar kademeli olarak toplam 85 adete ulaşması hedeflenmektedir (bu rakam bir hedef takvimidir). İlk 100 tank ithal güç grubuyla üretilecek; sonrasında 1.500 beygir gücündeki yerli BATU motoruna geçiş planlanmaktadır. BATU motorunun test süreci devam etmektedir.

SİPER Uzun Menzilli Hava Savunma Sistemi

SİPER, Aselsan ve Roketsan ortaklığıyla geliştirilen uzun menzilli hava ve füze savunma sistemidir. Sistemin ilk atış testi 6 Kasım 2021’de kamuoyuna gösterilmiş; ilerleyen dönemde seri üretim bataryası için başarılı kabul atışı gerçekleştirilmiştir. SİPER Blok-1 füzesinin menzili 100 kilometrenin üzerindedir; sonraki ürün adımlarında (SİPER Ürün-3) menzilin 180 kilometreye çıkarılması hedeflenmektedir.

Çelik Kubbe Konsepti

Çelik Kubbe, tek bir platform değil; farklı menzillerdeki hava savunma sistemlerini ortak bir komuta-kontrol mimarisi altında birleştiren katmanlı bir konsepttir. Bu mimaride HİSAR sistemleri orta katmanı, SİPER ise üst katmanı oluşturmaktadır. SİPER’in envantere girmesiyle konseptin katmanlarının tamamlandığı açıklanmıştır. Çelik Kubbe, yapay zeka destekli sensör füzyonu ve merkezi karar mekanizmasıyla farklı üreticilerin sistemlerini tek bir hava savunma ağında toplamayı amaçlamaktadır.

ALTAY Örneğinin Verdiği Ders

ALTAY projesi, yerli platform tasarımı ile yerli güç grubu arasındaki farkı en açık gösteren örnektir. Tankın gövdesi, kulesi, zırhı ve atış kontrol sistemi büyük ölçüde yerli kaynaklarla geliştirilebilmiş olsa da, projeyi yıllarca geciktiren nokta motor ve güç aktarma organları olmuştur. Bu durum, bir savunma platformunda yerlilik oranının yalnızca genel bir yüzde olarak değil, kritik bileşen bazında değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bir sistemin yüzde doksanı yerli olsa bile, tedarik edilemeyen yüzde onluk kritik bir bileşen tüm programı durdurabilir.

2025’te Güney Kore kaynaklı güç grubuyla seri üretime geçilmesi, kabiliyetin zamanında sahaya verilmesi ile tam yerlilik hedefi arasında yapılan pratik bir tercihtir. İlk 100 tankın ithal güç grubuyla üretilip, sonrasında yerli BATU motoruna geçilmesi planı, bu iki önceliği bir takvim üzerinde uzlaştırma girişimidir. BATU motorunun test sürecinin başarıyla tamamlanması, bu geçişin gerçekleşmesindeki belirleyici etken olacaktır.

Katmanlı Hava Savunmanın Mantığı

SİPER ve Çelik Kubbe, modern hava savunmasının tek bir sisteme değil, birbirini tamamlayan katmanlara dayandığı ilkesinin somut örnekleridir. Alçak irtifadaki bir tehdit ile yüksek irtifadaki bir füze tehdidi, farklı menzil ve farklı sensör kabiliyetleri gerektirir. HİSAR ailesi orta ve alçak katmanları kapatırken, SİPER üst katmanda uzun menzilli koruma sağlamaktadır. Bu katmanların ortak bir komuta-kontrol mimarisi altında birleştirilmesi, Çelik Kubbe konseptinin özünü oluşturur.

Çelik Kubbe’nin öne çıkan iddiası, farklı üreticilerin ürettiği radar, silah ve sensörleri tek bir hava resmi altında toplayabilmesidir. Bu yaklaşım, tehditlerin en uygun katman tarafından karşılanmasını ve mühimmatın verimli kullanılmasını amaçlar. Ancak böyle bir mimarinin gerçek operasyonel değeri, sistemler arası veri entegrasyonunun ve karar hızının sahadaki performansına bağlıdır; bu da uzun süreli test ve tatbikat verileriyle doğrulanabilecek bir husustur.

Ortak Sorun Alanı: Güç Grubu ve Motor

Bu dosyadaki büyük projelerin çoğu, aynı yapısal sorunla karşılaşmıştır: yerli platform tasarlanabilse de, güç grubu (uçak motoru, tank motoru, helikopter turboşaftı) uzun süre dışa bağımlı kalmıştır. ALTAY’ın seri üretimindeki gecikme doğrudan güç grubu tedarikinden kaynaklanmış; KAAN geçiş döneminde General Electric motorlarını kullanmakta; GÖKBEY ise yerli TS1400 motoruyla 2023’te uçarak bu alandaki ilk büyük yerlileştirme adımını atmıştır. Motor yerlileştirmesi, projelerin en yüksek teknolojik riski taşıyan ve takvimi en çok etkileyen bileşenidir.

Kilometre Taşları Zaman Çizelgesi

Proje yönetimi açısından SSB, tek elden yürütülen tedarik modeli, uzun vadeli sözleşmeler ve yerli sanayiye yönlendirilen offset yükümlülükleriyle bu portföyü koordine etmektedir. Programların ölçeği büyüdükçe, takvim kayması, maliyet artışı ve tedarik zinciri riskleri de aynı oranda büyümekte; bu da savunma projelerinde açıklanan hedef tarihlerin temkinli okunmasını gerektirmektedir.

Uydu ve Uzay Ayağı

Büyük savunma projeleri yalnızca uçak, gemi ve tanktan ibaret değildir. Keşif ve gözlem uyduları, bu platformların etkin kullanımı için gereken istihbarat altyapısını oluşturur. GÖKTÜRK-2 (2012) ve GÖKTÜRK-1 (2016) keşif uyduları bu altyapının ilk halkalarını kurmuş; 15 Nisan 2023’te fırlatılan İMECE ise metre altı çözünürlüğe sahip yerli tasarım bir yer gözlem uydusu olarak bu zincire eklenmiştir. İMECE, 2025’te Hava Kuvvetleri envanterine GÖKTÜRK-2B adıyla dahil edilmiştir. Uydu programları, yerli tasarım ve entegrasyon kabiliyetinin uzaya taşınması bakımından savunma sanayiinin en ileri teknolojik ucunu temsil etmektedir.

Prototipten Filoya: Gerçekçi Bir Okuma

Bu dosyadaki en önemli metodolojik uyarı, ilk uçuş veya çelik kesimi gibi görsel açıdan çarpıcı kilometre taşlarının, operasyonel kabiliyet ile karıştırılmaması gerektiğidir. Bir prototipin ilk kez uçması, o platformun envantere hazır olduğu anlamına gelmez. Uçuş test kampanyaları, silah entegrasyonu, sertifikasyon ve seri üretim hattının kurulması yıllar alır. Aynı biçimde bir geminin çelik kesimi, o geminin denize inmesine kadar geçecek uzun bir inşa sürecinin yalnızca başlangıcıdır.

Bu nedenle savunma projelerini değerlendirirken üç ayrı zaman noktasını birbirinden ayırmak gerekir: geliştirme kilometre taşı (ilk uçuş, ilk atış), teslimat (ilk seri üretim ürününün kullanıcıya verilmesi) ve operasyonel kabiliyet (platformun tam görev yeteneğine ulaşması). Bu üç nokta arasında genellikle yıllarca süren aralıklar bulunur. Bu dosyadaki verilerin objektif değeri, bu ayrımın korunmasıyla mümkün olmaktadır.