Cobra’dan ATAK’a: Türkiye’nin Millî Taarruz Helikopteri Dönüşümü

İthalden Millîye serisi · Dosya 5 · Sarp Güçlü

Türk Kara Kuvvetleri’nin yarım asra yakın sırtını dayadığı Amerikan yapımı Cobra ailesi, 2014’ten bu yana görevini TUSAŞ üretimi T129 ATAK’a devrediyor. Ancak dönüşüm basit bir emekliye ayırma hikâyesi değil: Cobra’ların bir kısmı hâlâ görevde ve ATAK’ın motoru dahil kritik bileşenlerinde dışa bağımlılık sürüyor.

Bugün ATAK, Kara Kuvvetleri’nin yanı sıra Jandarma ve Emniyet Genel Müdürlüğü envanterinde de uçuyor; kendisi de sıfırdan değil, İtalyan lisansıyla başlayan bir ortak geliştirme sürecinin ürünü. Serinin bu dosyasında, iki helikopter ailesinin sayılarla desteklenen gerçek durumunu, programın on yedi yıllık kronolojisini ve platformun ihracat pazarında nasıl sınandığını ele alıyoruz.

Eski sistem neydi?

Türkiye, 1990’ların başında Bell Helicopter/Textron üretimi 10 adet AH-1W SuperCobra satın aldı; bu filo, ABD Ordusu’ndan devralınan 32 adet kullanılmış AH-1 Cobra ile desteklendi ve bu helikopterler sonradan AH-1P/F standardına yükseltildi. Böylece Kara Kuvvetleri, aynı aile içinde iki ayrı nesli — eski nesil AH-1P/F ile daha güçlü motor ve gece görüş donanımına sahip AH-1W’yi — birlikte işletti. 1996’da Clinton yönetimi, insan hakları gerekçesiyle on adet ek AH-1W satışını engelledi; bu karar, Türkiye’nin ABD menşeli platformlara olan bağımlılığının siyasi rizikosunu erken bir tarihte gözler önüne serdi. 2011’in sonunda Türkiye, ABD Deniz Piyadeleri envanterinden üç AH-1W daha talep etti. Cobra filosu, özellikle PKK’ya karşı yürütülen dağlık arazi operasyonlarında yoğun biçimde kullanıldı ve düşük irtifada icra edilen bu görevler, filoyu sırtüstü fırlatılan füzelere karşı kırılgan kıldı. 13 Mayıs 2016’da bir AH-1W, 9K38 Igla tipi sırtüstü fırlatılan bir füzeyle düşürüldü ve iki pilot hayatını kaybetti; bu kayıp, tek başına değil, yıllar içinde biriken benzer vakaların bir parçasıydı. 2022’ye gelindiğinde uçuşa elverişli Cobra sayısı, kayıplar sonrası 10’a kadar gerilemişti — yani filo, ATAK teslimatlarının başladığı dönemde zaten sayıca küçülmüş durumdaydı.

Neden yerlisine ihtiyaç duyuldu?

Cobra filosunun yaşı, 1996’daki satış engeli gibi siyasi kısıtlara açık oluşu ve düşük irtifa operasyonlarındaki kırılganlığı, 2000’lerin başında Türkiye’yi yeni bir taarruz helikopteri arayışına itti. SSB açıklamasına göre proje, Kara Kuvvetleri’nin taarruz helikopteri ihtiyacını Türkiye’ye özgü imkânlarla karşılamak amacıyla başlatıldı; TUSAŞ, 7 Eylül 2007’de imzalanan sözleşmeyle ana yüklenici oldu. Türkiye bu kez hazır bir platform satın almak yerine, geliştirme sürecinde söz sahibi olacağı bir ortaklık aradı. Platform, sıfırdan değil İtalyan AgustaWestland’ın A129 Mangusta tasarımından türetildi — yani Türkiye’nin yolu, doğrudan tasarımdan değil lisanslı ortak geliştirmeden başladı. Bu tercih, hem geliştirme süresini ve riskini azaltmayı hem de TUSAŞ’a (o dönemki adıyla TAI’ye) bir saldırı helikopteri platformunda sistem entegrasyonu, uçuş testi ve seri üretim deneyimi kazandırmayı amaçlıyordu; nitekim proje sözleşmesinde platform geliştirme, sistem entegrasyonu, test ve doğrulama, seri üretim ve yaşam döngüsü lojistik desteğinin tamamı TUSAŞ’ın sorumluluğuna bırakıldı.

Yerli ürün nasıl geliştirildi?

30 Mart 2007’de AgustaWestland ile görüşme kararı açıklandı; 7 Eylül 2007’de 1,2 milyar dolarlık sözleşme imzalandı ve anlaşma 22 Haziran 2008’de yürürlüğe girdi. İlk prototip P1, 28 Eylül 2009’da İtalya’nın Vergiate tesisinde uçtu; Türkiye’de üretilen P6 prototipinin ilk uçuşu 17 Ağustos 2011’de duyuruldu. 2012 Şubat’ında ASELSAN’ın geliştirdiği MILDAR atış kontrol radarının geliştirme süreci tamamlandı. 2013’te ilk seri üretim kalıbının ağırlık hedefini aştığı ve kuyruk bölümüne 137 kg’lık ek yapıldığı raporlandı. İlk seri teslimat 22 Nisan 2014’te gerçekleşti; Mayıs 2014’te ilk dokuz T129A (EDH ara standardı) Kara Kuvvetleri envanterine girdi, EDH standardındaki son teslimat ise 31 Temmuz 2015’te tamamlandı. Takip eden yıllarda B standardı ve elektronik harp sistemleri eklenen Faz-2 konfigürasyonu seri üretime girdi; TUSAŞ’ın resmî sayfasına göre Kara Kuvvetleri Komutanlığı için 76 (59 kesin + 17 opsiyonel), İçişleri Bakanlığı (Jandarma ve Emniyet) için 27 (24 kesin + 3 opsiyonel) helikopter planlandı. Programın ihracat ayağı da bu dönemde şekillendi: Aralık 2018’de Filipin Hava Kuvvetleri T129B’yi saldırı helikopteri olarak seçti, 2021’de imzalanan altı helikopterlik sözleşme kapsamında ilk dört teslimat Aralık 2022’de yapıldı ve kalan iki helikopterin Mayıs 2024’te teslimiyle sipariş tamamlandı. Nijerya ile 2021’de imzalanan altı helikopterlik sözleşmede ise ilk iki teslimat Kasım 2023’te gerçekleşti. 2019’da SSB, TUSAŞ ile ağır sınıf bir taarruz helikopteri geliştirmek üzere ayrı bir sözleşme imzaladı; ATAK-2 (T929) adı verilen bu platform, T129’un deneyimi üzerine inşa edilen bir sonraki adım olarak konumlandırıldı.

Eski ve yeni sistem karşılaştırması

Ne kadarı yerli?

SSB’nin Mayıs 2018’de açıkladığı ve Defence Turkey tarafından aktarılan rakamlara göre, T129’daki 6.500 parçanın 6.300’ü o tarihte Türkiye’de üretiliyordu; aynı dönemde başka bir SSB kaynaklı açıklamada yerlilik oranı yüzde 50-55 olarak verildi — iki rakam farklı ölçütlere (parça adedi/katma değer) dayandığından doğrudan karşılaştırılamaz ve güncel resmî oran kamuya açık değil. Platformun elektronik harbi ASELSAN üretimi; MILDAR atış kontrol radarı, ASELFLIR-300T elektro-optik sistemi ve HUNTER Kaska entegre kontrol sistemi yerli geliştirilen alt sistemler arasında. Roketsan’ın CIRIT lazer güdümlü roketi ve UMTAS/L-UMTAS tanksavar füzesi de yerli mühimmat envanterinde; bu mühimmatlar, Cobra döneminde kullanılan ithal TOW ve Hydra 70 roketlerinin yerini büyük ölçüde aldı. Gövde yapısı, aviyonik entegrasyonu ve nihai montaj hattı da TUSAŞ’ın Ankara tesislerinde gerçekleştiriliyor. Buna karşılık helikopterin kalbi olan güç grubu hâlâ yabancı kökenli: her iki motor da ABD merkezli Honeywell ile İngiliz Rolls-Royce’un ortak girişimi LHTEC’in ürettiği CTS800 ailesinden; TEI bu motoru CTS800-4N olarak lisansla üretiyor ama temel tasarım Türkiye’ye ait değil. TEI’nin bu motora alternatif yerli bir güç grubu üzerinde çalıştığı bildiriliyor; ancak bu projenin kamuya açık ayrıntıları ve takvimi şeffaf değil.

Gerçekten yerini aldı mı?

Kademeli değiştiriliyor. T129 ATAK, 2014’ten itibaren Kara Kuvvetleri’nin birincil taarruz helikopteri rolünü fiilen devraldı; takip eden yıllarda Jandarma Genel Komutanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğü de filoya helikopter kattı — Jandarma’nın envanterine girdiği bildirilen 16’ncı ATAK, Aralık 2025’te teslim edildi. Ancak bu, Cobra’nın sahneden tamamen çekilmesi anlamına gelmedi: 21 Şubat 2022’de Gölcük Deniz Üssü’nde düzenlenen törenle, Kara Kuvvetleri envanterindeki 10 AH-1W SuperCobra’nın tamamı Deniz Kuvvetleri Deniz Hava Komutanlığı’na devredildi — Donanma’nın envanterine giren ilk taarruz helikopteri tipi oldu. Haberlere göre bu Cobra’lar, TCG Anadolu güvertesinde ATAK-2 operasyonel hâle gelene kadar görev yapacak, ardından hizmet dışı bırakılacak. Başka bir deyişle Cobra, Kara Kuvvetleri’nden çekildi ama envanterden değil; rolü değişerek Deniz Kuvvetleri’nde sürüyor ve 2026’daki EFES tatbikatında amfibi harekâtı desteklediği gösterildi. Kara Kuvvetleri’ndeki güncel T129 toplamı için TUSAŞ ve SSB’nin farklı tarihlerde açıkladığı rakamlar (45, 55, 56 gibi) birbirini tutmuyor ve 2024-2026 için tek, güncel, resmî bir toplam kamuya açık biçimde teyit edilemedi; bu nedenle güncel envanter sayısı açıklanmadı olarak bırakılmıştır.

Dünyadaki emsalleri

Cobra ailesinden yerli platforma geçiş, Türkiye’ye özgü bir hikâye değil. Güney Kore, kendi AH-1S Cobra filosunu KAI’nin geliştirdiği Light Armed Helicopter (LAH) ile değiştirme sürecinde; iki ülkenin de aynı kökten gelen bir platformu farklı iş modelleriyle (Türkiye lisanslı ortak üretimle, Güney Kore kendi şirketiyle) yerlileştirmesi, serinin ALTAY dosyasında ele alınan tank örneğiyle benzer bir desen izliyor. T129’un kendisi de ihracat pazarında bu dinamiğin bir parçası: Pakistan ile 2018’de imzalanan 30 helikopterlik anlaşma, motorun ABD kaynaklı ihracat izni sorunu yüzünden yıllarca askıda kaldı ve Pakistan’ın zamanla Çin yapımı Z-10’a yöneldiği bildirildi; buna karşılık Filipinler ve Nijerya teslimatları herhangi bir engelle karşılaşmadan tamamlandı, çünkü bu satışlarda motor ihracatı için ayrı onay alınabildi. Bu karşıtlık, aynı platformun farklı alıcılar için farklı sonuçlar doğurabildiğini — ihracat başarısının yalnızca ürünün kalitesine değil, üçüncü ülke onaylarının seyrine de bağlı olduğunu gösteriyor. Serinin daha önceki dosyalarında ele alınan Polonya’nın PIORUN MANPADS’ı ve Türkiye’nin ATMACA gemisavar füzesi de, ithal sistemden yerli platforma geçişte benzer bir kademeli model sergiliyor: her iki örnekte de eski sistem bir anda devre dışı kalmadı, yeni platform önce sınırlı sayıda teslim edilip sahada denendi, ardından üretim ölçeklendirildi.

Stratejik ve endüstriyel sonuç

ATAK programı, TUSAŞ’ın (dönemin TAI’sinin) bir saldırı helikopteri platformunda ilk kez ana yüklenici sıfatıyla uçtan uca sorumluluk üstlendiği proje oldu; bu deneyim, doğrudan devamı sayılan ağır sınıf ATAK-2 (T929) geliştirme sözleşmesinin 2019’da imzalanmasına zemin hazırladı. İhracat tarafında Filipinler (6 adet, teslimat tamamlandı) ve Nijerya (6 adet, teslimat tamamlandı) örnekleri, platformun uluslararası pazarda alıcı bulduğunu gösteriyor; Somali’ye 2025’te yapılan teslimatlar ve Bangladeş ile 2025’te imzalanan anlaşma bu listeyi genişletiyor. Ancak motor gibi kritik bir alt sistemde üçüncü bir ülkenin (ABD) ihracat iznine bağımlı kalmak, Pakistan örneğinde görüldüğü gibi somut ticari fırsatları engelleyebiliyor; bu da TEI’nin yerli motor arayışının yalnızca teknik değil, aynı zamanda doğrudan ihracat egemenliğiyle ilgili bir mesele olduğunu ortaya koyuyor. Platformun elektronik harp, atış kontrol radarı ve mühimmat alt sistemlerinde ASELSAN ile Roketsan’ın üstlendiği rol, bu iki kuruluşun sonraki nesil projelerde (ATAK-2, T625 Gökbey, HÜRJET) benzer bileşenleri yeniden kullanmasının da zeminini oluşturdu; yani ATAK, tek bir platformdan daha fazlasını, tedarik zincirinde kalıcı bir yetkinlik birikimini temsil ediyor.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

Birincil kaynaklar:
TUSAŞ resmî ürün sayfası — T129 ATAK
Defence Turkey — AH-1W SuperCobra’ların Deniz Kuvvetleri’ne devri (SSB/TSK kaynaklı haber, Şubat 2022)

Bağımsız kaynaklar:
Defense News — TAI’s T129 export hopes hinge on US license (2015)
Defense News — Pakistan extends Turkey’s deadline to deliver T129 helos (2020)
Army Recognition — T129 ATAK Jandarma filosuna katılıyor (2025)
Wikipedia — Bell AH-1 SuperCobra (teknik özellikler ve Türkiye operasyon geçmişi derlemesi)