Balkan Ülkelerinde Türk Savunma Sanayii Neden Büyüyor? Ölçek, Bağış Kalıbı ve Beş Boş Satır

Balkan yarımadasındaki on bir ülkeden altısında Türk savunma ürünü var. Bu altı ülkenin ortak özelliği bütçesinin büyüklüğü değil, küçüklüğü. Körfez’de “neden Türk?” sorusunun cevabı erişimdi; Balkanlar’da cevap başka bir yerde: küçük bir ordunun sınırlı parayla, kısa sürede ve ittifak standardında kabiliyet edinme ihtiyacında.

Bu dosya Balkanlar’daki Türk savunma hattını tek tabloda inceliyor. Romanya’nın zırhlı araç kararı beşinci dosyada ayrıntısıyla ele alınmıştı; burada o veri tekrar edilmiyor, Romanya yalnızca bölgesel tabloda TB2 satırıyla yer alıyor. Dosyanın odağı beş alıcı — Kosova, Arnavutluk, Hırvatistan, Bosna-Hersek ve Kuzey Makedonya — ve beş boş satır: Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan, Yunanistan ve Slovenya. Boş satırlar, Körfez dosyasında olduğu gibi burada da veri sayılıyor.

Balkanlar’da kim ne aldı, kim almadı?

Tablo yalnızca kamuya açık kaynakla doğrulanan sözleşme, teslimat ve bağışları içeriyor. Bedeli açıklanmayan sözleşmelere basın rakamı yazılmadı; bağış ile satış ayrı sütunda belirtildi.

Tablonun ilk söylediği şey ölçek: Balkanlar’daki en büyük tek sözleşme Romanya’nın 18 hava araçlık paketi ve o bile Körfez’deki Kuveyt sözleşmesinin altında. Diğer dört alıcı üç ile altı arasında hava aracı aldı. İkinci söylediği şey kalıp çeşitliliği: aynı bölgede ticari satış, bağış ve üretim aktarımı yan yana duruyor. Üçüncüsü, boş satırların çokluğu: on bir ülkenin beşinde Türk sistemi yok ve bunlardan biri — Sırbistan — bir zamanlar alıcı adayıydı.

Asıl belirleyici: ölçek

Serinin önceki dosyalarında fiyat, kararın nadiren merkezindeydi. Körfez’de alıcının parası vardı, Afrika hattında fiyat önemliydi ama belirleyici olan mayın koruması ve teslim hızıydı. Balkanlar’da denklem değişiyor. Bölge ordularının çoğu 8–10 bin kişilik; Kuzey Makedonya‘nın 2025 savunma bütçesi yaklaşık 388 milyon dolar, Kosova’nın toplam ordu personeli beş bin civarında. Bu ölçekte bir ordu için altı hava araçlık bir SİHA filosu, bütçenin ölçülebilir bir bölümü demek.

Fiyatın bilindiği tek sözleşme

Balkan TB2 sözleşmelerinin çoğunda bedel açıklanmadı. Bilinen tek rakam Hırvatistan’ın: altı hava aracı, komuta-kontrol istasyonu, simülatör, 4.000 uçuş saatlik yedek parça ve eğitim için KDV hariç 67,01 milyon avro. Bu rakam, bölge için ölçek veriyor: Polonya’nın 2021 sözleşmesi 24 araç için 270 milyon dolardı; Hırvatistan paketi hava aracı başına aynı bant içinde ve TB2’nin birim fiyatı hakkında bilinenlerle uyumlu. Romanya’nın 18 araçlık paketi ise yaklaşık 321 milyon dolar — mühimmat, lojistik ve eğitim dâhil.

Karşılaştırma için bölgenin diğer ucuna bakmak yeterli. Sırbistan, Ocak 2025’te İsrailli Elbit Systems ile Hermes 900 İHA, PULS roketatar, füze ve elektronik harp içeren 335 milyon dolarlık bir paket imzaladı; teslimatların 2028 ortasına kadar sürmesi bekleniyor. İki paket aynı kalemleri içermediği için birebir kıyaslanamaz — Sırbistan paketi topçu ve elektronik harbi de kapsıyor — ama büyüklük farkı tek başına anlamlı: Hırvatistan’ın altı muharebe tecrübeli SİHA için ödediği bedel, Sırbistan’ın ilk İsrail paketinin dörtte birinden az.

Teslim hızı: bölgenin ikinci ölçütü

Küçük bütçeli alıcının ikinci önceliği zaman. Kosova’nın 2022 sonunda verdiği sipariş 2023 yazında teslim edildi; Hırvatistan Kasım 2024’te imzaladı, Ağustos 2025’te ilk hava aracını Zagreb’deki geçit töreninde gösterdi. Bu süreler, Estonya’nın zırhlı araç sözleşmesindeki on iki aylık teslimatla aynı bantta ve serinin tekrar eden bulgusunu doğruluyor: aktarım derinleşmedikçe teslimat hızlı kalıyor. Balkan alıcılarının hiçbiri — Kosova’nın mühimmat hattı dışında — sanayi payı istemedi; karşılığında hepsi bir yıl içinde teslim aldı.

Alternatifler masada neydi?

Balkan orduları için silahlı İHA sınıfında dört hat vardı. ABD hattı — MQ-9 ailesi — hem birim maliyeti hem Kongre onay süreci bakımından bu ölçekteki ordular için ulaşılmaz kaldı; Körfez dosyasında anlatılan erişim sorunu burada maliyet sorunu olarak karşımıza çıkıyor. Çin hattı, NATO üyesi ya da adayı ülkeler için siyasi ve envanter uyumu bakımından gündeme gelmedi. İsrail hattı Sırbistan’ın tercihi oldu ve sonucu yukarıda: daha yüksek bedel, daha uzun takvim ve ihracat sürümü ağırlıkla silahsız bir platform. Türk hattı dördüncü seçenekti ve bölgede ilk kez Kosova’yla denendi.

Zırhlı araç tarafında tablo daha karışık. Kuzey Makedonya tank filosunu Ukrayna’ya devrettikten sonra tekerlekli zırhı ABD’den (Stryker, JLTV) aldı; Türk hattı orada bağışla sınırlı kaldı. Kosova ise Otokar Cobra ve BMC VURAN‘ı seçti; Bosna-Hersek’e Kirpi II bağışla gitti. Türkiye’nin zırhlı araç üretimindeki konumu bölgede ürün çeşitliliği sağlıyor, ancak Balkanlar’daki zırhlı araç hattı Afrika ya da Baltık ölçeğinde değil.

Türk paketinin Balkan sürümü

Körfez’de dört bileşen saymıştık: sicil, mühimmat, izin ve üretim payı. Balkanlar’da ilk üçü aynen geçerli; dördüncüsü yalnızca Kosova’da devrede. Buna karşılık bölgeye özgü iki bileşen ekleniyor: bağış kalıbı ve NATO içi referans.

Bağış kalıbı

Bosna-Hersek’e giden 32 Kirpi II ve iki TB2 satış değil; Nisan 2025’te Antalya’da iki savunma bakanı arasında kararlaştırılan askerî yardım paketi. İlk dört araç ve iki hava aracı 29 Haziran 2025’te teslim edildi; Mayıs 2025’te ASELSAN KANGAL anti-dron sistemi de aynı çerçevede verildi. Kuzey Makedonya’da 30 Ağustos 2024’teki törende teslim edilen İHA, muhabere ve gece görüş ekipmanı da bağış. Bu kalıp seride ilk kez görülüyor ve iki sonucu var: alıcının bütçesine yük binmiyor, ama bedel de açıklanmadığı için karşılaştırmalı maliyet analizi yapılamıyor. Bağış, ürünün bölgedeki referansını da büyütüyor; bugün Bosna-Hersek ordusu Kirpi ailesinin Avrupa’daki kullanıcıları arasında.

NATO içi referans

Arnavutluk’un üç TB2’si, 4 Mart 2024’te NATO’nun Batı Balkanlar’daki ilk taktik hava üssü olarak açılan Kuçova’da sergilendi. Bu, Türk sisteminin bir ittifak üssünde konuşlandığının ilk bölgesel örneği. Romanya ve Hırvatistan da NATO üyesi; Kuzey Makedonya 2020’de katıldı. Polonya dosyasında “ittifak içi ilk referans” olarak tanımladığımız unsur, Balkanlar’da dört ülkeye yayılmış durumda. Sonraki her Balkan alıcısı için birlikte çalışabilirlik sorusu peşinen cevaplanmış oluyor.

Mühimmat ve alt sistemler

Balkan sözleşmelerinin hepsinde mühimmat pakete dâhil. Arnavutluk sözleşmesi lazer güdümlü mühimmatı, Hırvatistan sözleşmesi başlangıç mühimmat setini içeriyor; MAM-L ailesinin aynı sözleşmeden gelmesi Körfez’de olduğu gibi burada da ayrı onay sürecini ortadan kaldırıyor. Kosova’nın zırhlı araçlarında ASELSAN SARP kulesi ve Roketsan OMTAS tanksavar füzesi var; yani Kosova hattı yalnızca Baykar değil, dört Türk şirketinin ürününü aynı envanterde topluyor.

Beş yılda ne değişti?

Zaman çizelgesi, Balkan hattının 2021’de küçük bir zırhlı araç sözleşmesiyle başlayıp 2023–2025 arasında dört ülkeye yayıldığını gösteriyor. Dönüm noktası 2023: Kosova’nın teslimatı, Romanya’nın büyük sözleşmesi ve Sırbistan’ın planını askıya alması aynı yıla düşüyor.

Üç kalıp: satış, bağış, üretim

Aynı bölgede üç ayrı ilişki biçimi var. Bu, deniz dosyasındaki dört sözleşme kalıbının kara ve hava sürümü.

Kosova: bölgenin en derin ilişkisi

Kosova, Balkanlar’da Türk hattının hem ilk hem en geniş alıcısı. 2021’de basına yansıyan BMC VURAN sözleşmesiyle başlayan ilişki, Mayıs 2023’teki Kosova Güvenlik Gücü envanter töreninde görünür oldu: ASELSAN ALKAR 120 mm havan taşıyıcı VURAN’lar, SARP kuleli Cobra’lar ve OMTAS. Temmuz 2023’te beş TB2 geldi; Kosova bu alımı asker alım kampanyasında bile kullandı. Ekim 2025’te FPV dron teslimatı eklendi. Asıl eşik ise 16 Aralık 2024: Başbakan Kurti ile MKE Genel Müdürü İlhami Keleş, NATO standardında mühimmat üretecek bir fabrika için anlaşma imzaladı. Tesis makine, personel eğitimi, bakım ve test donanımıyla anahtar teslim kurulacak ve Kosova’nın kamu işletmesi olarak çalışacak. Kurti’nin ifadesiyle “Türkiye’nin ürettiğini satın aldık, şimdi birlikte üretme zamanı.” Bu, serinin altı basamaklı ölçeğinde üçüncü basamak ve Balkanlar’da tek örnek. Mühimmat üretiminin Avrupa hattında üretim hattı ihracatına dönüşmesiyle aynı eğilimin küçük ölçekli sürümü.

Hırvatistan ve Arnavutluk: standart paket

İki ülke de hazır sistem aldı, sanayi payı istemedi. Hırvatistan sözleşmesinin ayrıntısı bölge için “standart Türk SİHA paketi”nin ne olduğunu gösteriyor: altı hava aracı iki komuta merkezine dağıtılacak, Baykar teknisyenleri iki yıllık garanti boyunca ülkede kalacak, yedek parça 4.000 uçuş saatine göre hesaplandı. Hırvatistan aynı dönemde Güney Kore’den Chunmoo roketatar alarak Sovyet kalıntısı topçusunu değiştiriyor; Türk hattı bu modernizasyonun yalnızca İHA ayağı. Arnavutluk’ta ise TB2 sınır gözetimi, polis operasyonları ve orman yangını takibi gibi sivil görevler için de tanımlandı — MALE sınıfı bir platformun küçük bir ülkede çok amaçlı kullanımına örnek.

Bosna-Hersek ve Kuzey Makedonya: bağışın sınırı

İki ülkede de hat bağışla kuruldu ve şimdilik bağışla sınırlı. Bosna-Hersek’te 32 araçlık Kirpi II paketi tamamlandığında ülkenin zırhlı araç filosunun önemli bir bölümü Türk menşeli olacak; iki TB2 ise eğitim paketiyle birlikte geldi. Basında 2024 sonbaharında altı TB2 alımından söz edildi ancak bu satır resmî olarak teyit edilmedi ve dosyada teyitli olan iki bağış aracından ayrı tutuldu. Kuzey Makedonya’da Savunma Bakanı Misajlovski‘nin 23 Ekim 2024’te SAHA EXPO’da imzaladığı Askerî İş Birliği Çerçeve Anlaşması eğitim ve sanayi iş birliğine hukuki zemin kuruyor; Baykar başlığı 2023’ten beri ilgi düzeyinde, sözleşme yok.

Sırbistan neden listede yok?

Doğrulanmış negatifin en öğretici örneği Sırbistan. Belgrad 2020 sonundan itibaren TB2’ye ilgi gösterdi; Cumhurbaşkanı Vučić, Cumhurbaşkanı Erdoğan’dan sistemi talep ettiğini açıkladı ve görüşmeler 2022’de sürdü. Türkiye’nin Kosova’ya TB2 satmasının ardından Vučić 2023’te alım planını iptal ettiklerini söyledi. Karar teknik değil; platformun performansı, fiyatı ya da teslim takvimi tartışılmadı. Sonrasında Sırbistan aynı sınıfı İsrail hattından, yukarıda aktarılan bedel ve takvimle edinmeye yöneldi; Elbit ile kurulan ortak İHA fabrikasının açılışı 2026 Eylül’üne planlandı.

Bu satır dosyanın tezini test ediyor: Türk paketi Balkanlar’da fiyat ve hız bakımından cazipse, aynı cazibeyi gören ama almayan ülke neden almadı? Cevap, brief kuralı gereği ana sebep olarak sunmadığımız siyasi bağlamda. Sırbistan örneği, Türk hattının bölgedeki sınırının ürün değil ilişki olduğunu gösteriyor. Karadağ, Bulgaristan, Yunanistan ve Slovenya satırları ise farklı: bu dört ülkede Türk sistemine ilişkin bilinen bir görüşme yok; Karadağ deniz ihtiyacını Fransız Kership’ten, Bulgaristan ve Yunanistan hava ve deniz ihtiyacını ABD ve Avrupa hatlarından karşılıyor. Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin askerî gücü ayrı bir dosyada.

EM-PFI değerlendirmesi

Bu dosya bölgesel olduğu için puan, tek bir ülkenin kararının değil Balkan hattının genelinin değerlendirmesidir. Romanya’nın kendi puanı beşinci dosyada 82 olarak verilmişti; Kosova tek başına puanlansaydı üretim aktarımı nedeniyle daha yüksek, Kuzey Makedonya daha düşük çıkardı.

Kırılım, serinin omurgasını bir kez daha doğruluyor: maliyet ve teslimatta tam puana yakın olan hat, teknoloji transferi ve yerel üretimde en düşük puanları alıyor. Balkan alıcıları hızı seçti; derinliği yalnızca Kosova istedi. Bu, Endonezya’nın tam tersi bir tercih ve ikisi de kendi ölçeğinde tutarlı.

Riskler ve sınırlar

Bu bölüm Türk ürününü zayıflatmak için değil, dosyayı kullanılabilir kılmak için var.

Peki bu büyüme sürer mi?

Dosyanın başındaki soruya dönelim. Balkan ülkeleri Türk savunma sanayiini, küçük bütçeyle kısa sürede ittifak standardında kabiliyet edinmek için seçti. Türk paketi bu ihtiyaca Körfez’deki dört bileşene ek olarak iki bölgesel bileşenle cevap verdi: bağış kalıbı ve NATO içi referans. Beş ülkede kurulan hat, Sırbistan örneğinde de görüldüğü gibi, ürünle değil ilişkiyle sınırlı.

Büyümenin sürmesi iki değişkene bağlı. Birincisi bağış paketlerinin satışa dönüşüp dönüşmeyeceği: Bosna-Hersek’in 32 Kirpi II’si tamamlandığında bakım ve ikmal sözleşmesi bölgedeki ilk “bağış sonrası ticari ilişki” örneği olabilir. İkincisi Kosova fabrikasının açılması: bölgede ilk Türk ortaklı üretim tesisi, BAE ve Suudi Arabistan hattında görülen üretim payı modelinin Avrupa’ya taşınması anlamına gelir. İkisi de bugün öngörü; bu dosya yalnızca imzalanan ve teslim edileni yazdı.

Bölgedeki ülke profilleri için Sırbistan ve Kuzey Makedonya dosyaları; ürün tarafı için Bayraktar TB2, TB2 kullanan ülkeler, TB2 teslimatları, Kirpi ile COBRA II farkı ve Skydagger FPV hattı; komşu pazarlar için Romanya için Türk elektronik harp seçenekleri okunabilir. Roketsan ve offset sözlük sayfaları, sözleşmelerdeki mühimmat ve sanayi maddelerini açıklıyor.

Sık sorulan sorular

Serinin diğer dosyaları

“Neden Türk Savunma Sanayiini Seçtiler?” serisi, tek tek ihracat haberlerinin ötesine geçip alıcı ülkenin ihtiyacını, masadaki alternatifleri ve sözleşme yapısını inceliyor.

• Polonya neden Bayraktar TB2 aldı?
• Suudi Arabistan neden AKINCI’yı tercih etti?
• Pakistan neden MİLGEM aldı?
• Estonya neden Türk zırhlı araçlarını seçti?
• Romanya neden COBRA II aldı?
• Katar neden Türk savunma sistemlerini tercih ediyor?
• Ukrayna neden Bayraktar TB2 aldı?
• Azerbaycan neden Türk savunma sistemlerini tercih ediyor?
• Malezya neden Türk savunma sanayiine yöneliyor?
• Endonezya neden Türk savunma şirketleriyle ortaklık kuruyor?
• BAE neden Türk savunma sektörüne yatırım yapıyor?
• Afrika neden Türk zırhlı araçlarını tercih ediyor?
• Avrupa neden Türk mühimmatına ilgi gösteriyor?
• Türk savaş gemileri neden ihracatta büyüyor?
• Körfez ülkeleri neden Türk İHA’larını tercih ediyor?

Serinin tamamı ve bölge kırılımları için Türkiye Savunma İhracatı merkez sayfası, Türkiye ile dünya programlarının karşılaştırması için savunma programları merkezi kullanılabilir.

Kaynaklar ve yöntem

• Hırvatistan Savunma Bakanlığı (MORH) açıklaması — TB2 sözleşmesi, 21 Kasım 2024; Zagreb geçit töreni, Ağustos 2025
• Kosova Başbakanlığı açıklamaları — TB2 teslimatı (16 Temmuz 2023), MKE mühimmat fabrikası anlaşması (16 Aralık 2024); Kosova Güvenlik Gücü envanter töreni (Mayıs 2023)
• Arnavutluk Savunma Bakanlığı ve üretici açıklamaları — TB2 sözleşmesi (20 Aralık 2022), Kuçova üssü açılışı (4 Mart 2024)
• Romanya Savunma Bakanlığı ve Baykar açıklamaları — TB2 sözleşmesi (Nisan 2023), ilk sistem teslimatı (Haziran 2024)
• Bosna-Hersek ve T.C. Millî Savunma Bakanlığı açıklamaları — Kirpi II ve TB2 teslimatı (29 Haziran 2025), KANGAL bağışı (Mayıs 2025)
• Kuzey Makedonya Savunma Bakanlığı — ekipman bağışı töreni (30 Ağustos 2024), SAHA EXPO çerçeve anlaşması (23 Ekim 2024)
• Sırbistan Cumhurbaşkanlığı açıklamaları — TB2 planının askıya alınması (2023); Elbit Systems sözleşmesi (Ocak 2025)
• Uluslararası savunma yayınları — bedeli açıklanmayan kalemler için basın aktarımı, metinde belirtildi

Yöntem notu. Sipariş ile teslimat, satış ile bağış, resmî beyan ile basın aktarımı ayrı tutuldu. Bedeli açıklanmayan sözleşmeye rakam yazılmadı. Sırbistan satırı yalnızca resmî beyanla yazıldı; siyasi bağlam ana sebep olarak sunulmadı. Öngörü içeren cümleler metinde “öngörü” veya “değerlendirme” olarak işaretlendi. EM-PFI puanı Envanter Medya editoryal değerlendirmesidir; resmî bir endeks değildir.