Orta Asya Ülkeleri Neden Türk İHA’larına Yöneliyor? Üçüncü Tedarikçi, Tam Katalog ve İlk Yabancı ANKA Hattı

Orta Asya’nın beş cumhuriyeti otuz yıl boyunca silahını iki yerden aldı: Moskova ve Pekin. 2021’den sonra tabloya üçüncü bir sütun eklendi. Bu dosya o sütunun nasıl açıldığını, kimin ne aldığını ve bölgede ilk kez bir Türk İHA’sının Türkiye dışında neden üretileceğini inceliyor.

Dosya beş ülkeyi kapsıyor: Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Tacikistan. Azerbaycan Kafkasya’da kaldığı için sekizinci dosyada ayrı incelenmişti; burada yalnızca karşılaştırma için anılıyor. Dört ülkede doğrulanmış Türk İHA’sı var; beşincisi — Tacikistan — doğrulanmamış bir satır ve öyle yazıldı. Körfez ve Balkan dosyalarında olduğu gibi boş ve belirsiz satırlar da veri sayılıyor.

Orta Asya’da kim ne aldı?

Tablo yalnızca resmî açıklama, üretici beyanı veya devlet başkanlığı görseliyle doğrulanan kalemleri içeriyor. Hiçbir Orta Asya sözleşmesinde resmî bedel yok; basın rakamı yazılmadı.

Tablonun ilk söylediği şey: bölgede en geniş katalog en küçük bütçeye ait. Kırgızistan‘ın savunma bütçesi yaklaşık 654 milyon dolar — Türk Devletleri Teşkilatı‘nın en küçüğü — ama envanterinde dört Türk İHA tipi var. İkinci şey: en derin ilişki en büyük bütçeye ait; Kazakistan yalnızca üç ANKA aldı ama üretim hattını alacak. Üçüncüsü, hiçbir sözleşmede bedel yok. Bu üç gözlem, dosyanın geri kalanının iskeleti.

Asıl soru: iki tedarikçi yetmedi mi?

Orta Asya orduları Sovyet mirası üzerine kurulu; Kazakistan ve Özbekistan envanterlerinin omurgası hâlâ Rus menşeli. 2010’larda ikinci kaynak Çin oldu: Kazakistan Haziran 2016’da ilk Wing Loong’ları aldı, Özbekistan Wing Loong I ve II’yi envantere soktu, Türkmenistan CH-3 ve WJ-600 aldı. Yani “Türk İHA’sı olmasa bölgede silahlı İHA olmazdı” iddiası yanlıştır. Doğru soru şu: iki tedarikçisi olan ülkeler neden üçüncüsünü ekledi?

Rus hattı: keşif var, silahlı MALE yok

Rus hattı bölgeye keşif İHA’sı verdi — Orlan serisi Kazakistan ve Kırgızistan’da kullanılıyor — ama silahlı MALE sınıfında ihracata hazır ürün sunmadı. 2022 sonrası yaptırım rejimi bu hattın alt bileşen tedarikini de belirsizleştirdi. Bu bir değerlendirmedir; resmî bir tedarik gerekçesi yayımlanmadı.

Çin hattı: var, ama tek başına bırakılmadı

Çin hattı erişim sorunu yaşatmadı ve bölgede kalmaya devam ediyor: Özbekistan Ağustos 2026’da altı J-10CE savaş uçağı teslim aldı, Kazakistan Y-9E nakliye uçağı sipariş etti. Kesin olan şu: Çin İHA’sı olan üç ülke onu envanterden çıkarmadı, yanına Türk sistemi ekledi. Türkiye ve Çin’in İHA ihracat modelleri ayrı bir dosyada karşılaştırıldı; burada önemli olan iki hattın rakip değil yan yana olması.

Tablonun son sütunu dosyanın en önemli sınırını gösteriyor: Türkiye ile Orta Asya arasında kara bağlantısı yok. Balkanlar’da kara yoluyla ulaşılan alıcı, burada hava köprüsüyle destekleniyor. Bu, EM-PFI’da lojistik puanını aşağı çeken tek unsur.

Fiyat neden bilinmiyor?

Serinin önceki bölgesel dosyalarında en az bir sözleşmenin bedeli biliniyordu: Balkanlar’da Hırvatistan, Körfez’de Kuveyt. Orta Asya’da hiçbiri yok. Bunun üç nedeni var. Birincisi, bölge ülkelerinin savunma tedarikini kamuoyuna açıklama geleneği zayıf; Özbekistan TB2 alımını sözleşmeyle değil bir yıl sonra yayımlanan fotoğrafla duyurdu. İkincisi, Kırgızistan alımlarını Millî Güvenlik Komitesi üzerinden yürütüyor ve bu kurumun bütçe kalemleri ayrıntılı yayımlanmıyor. Üçüncüsü, Türkiye tarafı ihracat verisini ülke ve ay bazında toplam olarak açıklıyor; Türkmenistan’ın Temmuz 2021’deki 37 milyon dolarlık ithalatı bu türden bir toplam ve içinde ne olduğu bilinmiyor. Bu yüzden dosya, brief kuralı gereği, karşılaştırmalı maliyet analizi yapmadı ve Polonya ya da Kuveyt bedellerinden bölgeye birim fiyat türetmedi.

Bölge envanterinde üç kaynak yan yana

Aşağıdaki tablo dört alıcının insansız sistem envanterinde üç kaynağın nasıl yan yana durduğunu gösteriyor. Amaç üstünlük karşılaştırması değil; aynı ordunun kaç ayrı yer istasyonu, kaç ayrı mühimmat ailesi ve kaç ayrı eğitim hattı işlettiğini görmek.

Tablonun söylediği şey açık: Türk hattı bölgede hiçbir ülkede tek kaynak değil. En yakın örnek Kırgızistan; orada da Rus keşif İHA’ları envanterde. Bu, dosyanın tezini destekliyor — alıcılar bir tedarikçiyi değiştirmedi, bir tedarikçi ekledi — ve EM-PFI’daki envanter uyumu puanının neden düşük olduğunu açıklıyor.

Türk Devletleri Teşkilatı: zemin, sözleşme değil

Beş ülkeden dördü Türk Devletleri Teşkilatı üyesi; Tacikistan değil. Teşkilat ortak tatbikat, askerî eğitim ve üst düzey temas için zemin sağlıyor: 2026 Astana gayriresmî zirvesi, ANKA ortak girişiminin imzalandığı ziyaretle aynı haftaya denk geldi. Ancak sözleşmelerin hiçbiri teşkilat düzeyinde imzalanmadı; her biri ülke ülke, ayrı şirketle ve ayrı takvimle yürüdü. Teşkilat üyelerinin askerî gücü ayrı bir dosyada karşılaştırıldı. Bu dosya siyasi çerçeveyi kaydediyor ama brief kuralı gereği ana sebep olarak sunmuyor: aynı çerçeveye üye olmayan Türkmenistan bölgede ilk alıcıydı, üye olan Kazakistan ise en küçük siparişi verdi.

Türk paketinin Orta Asya sürümü

Körfez dosyasında dört bileşen saymıştık: sicil, mühimmat, izin ve üretim payı. Orta Asya’da dördü de var; üstüne bölgeye özgü bir beşincisi ekleniyor: tam katalog.

Tek başkentten izin

Bölgenin iki geleneksel tedarikçisi aynı zamanda iki büyük komşu. Üçüncü bir kaynağın cazibesi, ürününden önce izninin nereden çıktığında: Türk İHA’sının ihracat izni yalnızca Ankara’dan. Bu, alıcının teslimat takvimini komşularının siyasetine bakmadan planlaması demek. Azerbaycan dosyasında da aynı unsur öndeydi.

Tam katalog: Kırgızistan örneği

Kırgızistan Ekim 2021’de TB2 siparişini duyurdu, Aralık 2021’den itibaren kullandı; Ekim 2022’de Millî Güvenlik Komitesi Başkanı Taşiyev AKINCI alımını açıkladı; 17 Ocak 2023’te Cumhurbaşkanlığı Basın Servisi Aksungur ve ANKA’nın da alındığını doğruladı. Kasım 2023’te Cumhurbaşkanı Caparov, Taşiyev ve Baykar Genel Müdürü Haluk Bayraktar’ın katıldığı törenle AKINCI ve Aksungur Sınır Servisi’nin İHA üssüne teslim edildi. Bu, Türkiye dışında TUSAŞ ve Baykar’ın dört MALE tipini birden kullanan tek ülke. Adet ve bedel açıklanmadı; Caparov alımların devlet bütçesinden karşılandığını söyledi.

Mühimmat aynı pakette

Türkmenistan’ın 2021 töreninde sergilenen TB2’ler MAM-L ve MAM-C taşıyordu; Özbekistan’ın Kasım 2023 görselinde dört TB2’nin her biri dört Roketsan mühimmatıyla görüntülendi. Yani bölgede hava aracı ve mühimmat aynı hattan geliyor; Çin hattında da böyle, Rus hattında silahlı MALE olmadığı için soru doğmuyor.

Eğitim ve lojistik: hava köprüsü

Türkiye ile Orta Asya arasında kara bağlantısı yok; Hazar’ın iki yakası arasındaki lojistik ya Kafkasya üzerinden ya da hava köprüsüyle kuruluyor. Bu, paketin eğitim ve bakım ayağını diğer bölgelerden farklı kılıyor. Kırgızistan İHA’ları için Sınır Servisi’ne bağlı ayrı bir üs kurdu; operatör eğitimi Türkiye’de yapıldı. Kazakistan’da bakım-onarım yetkisi 2022 mutabakatının bir parçası ve 2026 girişiminin kapsamında. Özbekistan ve Türkmenistan’da bakım düzenlemesi kamuya açık değil. Filolar büyüdükçe bölgede bakım kapasitesinin kurulması gerekecek; bugün bunun için tek zemin Astana. Azerbaycan ile fark tam burada: Azerbaycan’a kara yolu var, Orta Asya’ya yok.

Üretim payı: yalnızca Kazakistan

Dört alıcıdan biri bunu istedi ve aldı. Kazakistan’ın ASELSAN ortak girişimi 2011’de kuruldu, Astana fabrikası Aralık 2013’te açıldı: ASELSAN yüzde 49, Kazakhstan Engineering yüzde 50, SSB yüzde 1; gece görüş, termal kamera ve uzaktan komutalı silah sistemi üretiyor. İHA tarafında 2021 sonunda üç ANKA sözleşmesi, 11 Mayıs 2022’de TUSAŞ ile Kazakhstan Engineering arasında teknoloji transferi mutabakatı, teslimatların 2023’te tamamlanması ve 14 Mayıs 2026’da Astana’da ANKA’nın üretimi ve bakımı için ortak girişim anlaşması geldi. Kazakistan, ANKA’yı Türkiye dışında üreten ilk ülke olacak; pay oranları ve takvim açıklanmadı. ANKA’nın teslimat dosyası üreticinin diğer ihracat müşterilerini listeliyor.

On beş yılda ne değişti?

Zaman çizelgesi, Türk hattının bölgeye İHA ile değil elektronikle girdiğini gösteriyor: 2011’deki ASELSAN ortak girişimi, 2021’deki İHA dalgasından on yıl önce. Asıl dönüm noktası 2021: aynı yılın Eylül–Aralık aralığında Türkmenistan töreni, Kırgızistan siparişi ve Kazakistan sözleşmesi geldi.

Dört alıcı, üç ilişki biçimi

Kazakistan: en az adet, en derin ilişki

Kazakistan’ın üç ANKA’sı bölgenin en küçük İHA siparişi; ama 2026 ortak girişimiyle birlikte bölgenin en derin ilişkisi. Bu, serinin omurgasını bir kez daha doğruluyor: Endonezya ve Suudi Arabistan‘da olduğu gibi üretim isteyen alıcı adedi değil hattı satın alıyor. Kazakistan’ın farkı, zeminin on yıl önce ASELSAN’la döşenmiş olması: ASELSAN’ın yurt dışı şirketleri arasında Astana tesisi Orta Asya’daki tek üretim ortaklığı. ANKA girişimi bu tesise değil Kazakhstan Engineering’e bağlanıyor, ama aynı devlet holdingi.

Kırgızistan: küçük bütçe, geniş katalog

Kırgızistan’ın tercihi serinin en öğretici örneklerinden biri. Ülkenin savunma bütçesi Polonya’nın tek bir TB2 sözleşmesinin iki katından biraz fazla; buna rağmen iki yılda dört ayrı tip aldı. Bunun mantığı adet değil katman: TB2 sınır devriyesi için, ANKA uzun süreli keşif için, Aksungur çift motorlu ağır yük için, AKINCI ise yüksek irtifa ve ağır mühimmat için. Küçük bir ordu dört tipi dört ayrı üreticiden alsaydı dört ayrı eğitim, dört ayrı yer istasyonu ve dört ayrı ikmal hattı işletecekti; iki Türk üreticiden alarak bunu iki hatta indirdi. Bu tercihin bedeli bilinmiyor, ama yapısı açık: alıcı sistem değil sınır gözetim mimarisi satın aldı. Balkan dosyasındaki üç-altı araçlık paketlerle karşılaştırıldığında Kırgızistan’ın kataloğu bölgesel bir istisna.

Özbekistan: sessiz alıcı

Özbekistan’ın TB2 alımı hiçbir zaman sözleşme olarak duyurulmadı; 16 Kasım 2023’te Cumhurbaşkanlığı’nın yayımladığı görselle ortaya çıktı. Ocak 2025’te ANKA sözleşmesi de yalnızca üretici beyanıyla bilindi. Haziran 2024’te Cumhurbaşkanı Mirziyoyev Ankara’da TUSAŞ tesislerini ziyaret etti; 2026 askerî iş birliği planı Ankara’da imzalandı. Özbekistan aynı dönemde Çin hattını da büyüttü: Ağustos 2026’da altı J-10CE. Bölgenin en kalabalık ülkesi iki hattı birlikte yürütüyor.

Türkmenistan: erken alıcı

Türkmenistan, Orta Asya’da Türk İHA’sını ilk gösteren ülke: 27 Eylül 2021 töreninde üç TB2. Temmuz 2021’deki 37 milyon dolarlık ithalatın kalem dökümü açıklanmadı; TB2’nin bu paketin içinde olup olmadığı bilinmiyor. Türkmenistan’ın Türk hattıyla asıl büyük ilişkisi denizde — on dördüncü dosyada hazır tekne kalıbının örneği.

Tacikistan neden doğrulanmadı?

Nisan 2022’de Tacik Savunma Bakanı Şerali Mirzo Ankara’yı ziyaret etti, Baykar tesislerinde görüntülendi ve TB2 görüşmesi yapıldığı aktarıldı. Kırgızistan bu görüşmelere açıkça itiraz etti. Sonrasında ne Duşanbe ne Baykar bir sözleşme açıkladı; Temmuz 2023’te IDEF’te imzalanan askerî iş birliği anlaşması Nisan 2024’te onaylandı ve beş yılda 50 milyon liralık Türk savunma ürünü alım desteği öngörüyor. Bu dosya Tacikistan satırını “doğrulanmadı” olarak bıraktı. Eylül 2022’deki Kırgız–Tacik sınır çatışmasında Bişkek TB2 kullandığını açıkladı; dosya bu çatışmada taraf tutmuyor ve yalnızca resmî Kırgız açıklamasını aktarıyor.

EM-PFI değerlendirmesi

Bölgesel dosya olduğu için puan, tek bir ülkenin kararının değil Orta Asya hattının genelinin değerlendirmesi. Azerbaycan’ın kendi puanı sekizinci dosyada 81 olarak verilmişti; bölgesel hat aynı bandda.

Kırılımın en düşük iki puanı envanter uyumu ve lojistik. İkisi de ürünün değil coğrafyanın sonucu: üç kaynaktan İHA alan ordular üç ayrı yer istasyonu işletiyor ve Türkiye ile aralarında kara yolu yok. En çok kullanılan SİHA’lar ve dünyanın en büyük İHA üreticileri dosyaları bu karışık filoların küresel ölçekte nasıl göründüğünü anlatıyor.

Riskler ve sınırlar

Bu bölüm Türk ürününü zayıflatmak için değil, dosyayı kullanılabilir kılmak için var.

Peki bu yöneliş kalıcı mı?

Dosyanın başındaki soruya dönelim. Orta Asya ülkeleri Türk İHA’sını, iki komşu tedarikçiye tek başına bağlı kalmamak için aldı. Türk paketi bu ihtiyaca Körfez’deki dört bileşenle ve bölgeye özgü beşincisiyle — tam katalog — cevap verdi. Bölgede kurulan hat, Tacikistan örneğinde görüldüğü gibi, komşu dengesiyle sınırlı.

Kalıcılık iki değişkene bağlı. Birincisi Kazakistan girişiminin üretime geçmesi: bölgede üretilen ilk Türk İHA’sı, Avrupa hattında görülen üretim ihracatı modelinin Asya’ya taşınması anlamına gelir. İkincisi lojistik: filolar büyüdükçe bakım kapasitesinin bölgede kurulması gerekecek; Astana tesisi bunun için mevcut tek zemin. İkisi de öngörü; bu dosya yalnızca imzalanan ve teslim edileni yazdı.

Bu tercih neden mantıklıydı? Üç nedenle. Birincisi, bölgenin ihtiyacı hava üstünlüğü değil sınır gözetimi ve bunun için MALE sınıfının havada kalış süresi, hızından daha değerli. İkincisi, alıcıların hepsi zaten iki kaynaklı envanter işletiyordu; üçüncü kaynağın yönetim maliyeti marjinal. Üçüncüsü, Türk hattı bölgeye yalnızca ürünle değil — Kazakistan örneğinde — üretim ve bakım zeminiyle geldi; bu, uzun vadede lojistik puanını yükseltebilecek tek unsur. Gelecekte yeni alım olur mu? Doğrulanmış takvimde üç kalem var: Özbekistan ANKA teslimatları, Kırgızistan ANKA teslimatı ve Kazakistan girişiminin üretime geçmesi. Bunların dışındaki her şey — Tacikistan dâhil — öngörüdür.

Ülke profilleri için Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan envanter dosyaları; ürün tarafı için TB2 kullanan ülkeler, TB2 teslimatları, TB2’nin ihracat ürününe dönüşümü ve ASELSAN’ın ihracat pazarları okunabilir. SİHA ve MALE sözlük sayfaları sınıf tanımlarını veriyor.

Sık sorulan sorular

Serinin diğer dosyaları

“Neden Türk Savunma Sanayiini Seçtiler?” serisi, tek tek ihracat haberlerinin ötesine geçip alıcı ülkenin ihtiyacını, masadaki alternatifleri ve sözleşme yapısını inceliyor.

• Polonya neden Bayraktar TB2 aldı?
• Suudi Arabistan neden AKINCI’yı tercih etti?
• Pakistan neden MİLGEM aldı?
• Estonya neden Türk zırhlı araçlarını seçti?
• Romanya neden COBRA II aldı?
• Katar neden Türk savunma sistemlerini tercih ediyor?
• Ukrayna neden Bayraktar TB2 aldı?
• Azerbaycan neden Türk savunma sistemlerini tercih ediyor?
• Malezya neden Türk savunma sanayiine yöneliyor?
• Endonezya neden Türk savunma şirketleriyle ortaklık kuruyor?
• BAE neden Türk savunma sektörüne yatırım yapıyor?
• Afrika neden Türk zırhlı araçlarını tercih ediyor?
• Avrupa neden Türk mühimmatına ilgi gösteriyor?
• Türk savaş gemileri neden ihracatta büyüyor?
• Körfez ülkeleri neden Türk İHA’larını tercih ediyor?
• Balkan ülkelerinde Türk savunma sanayii neden büyüyor?

Serinin tamamı ve bölge kırılımları için Türkiye Savunma İhracatı merkez sayfası, Türkiye ile dünya programlarının karşılaştırması için savunma programları merkezi kullanılabilir.

Kaynaklar ve yöntem

• Kırgızistan Cumhurbaşkanlığı Basın Servisi (17 Ocak 2023) ve Millî Güvenlik Komitesi açıklamaları (Ekim 2021, Ekim 2022); Kasım 2023 teslim töreni
• Özbekistan Cumhurbaşkanlığı görseli (16 Kasım 2023); TUSAŞ ANKA sözleşme beyanı (Ocak 2025); 2026 askerî iş birliği planı
• Kazakhstan Engineering ve TUSAŞ açıklamaları — ANKA sözleşmesi (2021), mutabakat (11 Mayıs 2022), ortak girişim (14 Mayıs 2026); ASELSAN 2024 Faaliyet Raporu — Kazakhstan ASELSAN Engineering
• Türkmenistan bağımsızlık günü geçit töreni (27 Eylül 2021); Türkiye ihracat verisi (Temmuz 2021)
• Tacikistan parlamentosu onay kararı (Nisan 2024); Savunma Bakanı Mirzo’nun Ankara ziyareti (Nisan 2022)
• Kazakistan Savunma Bakanlığı — Wing Loong teslimatı (Haziran 2016); Çin teslimatlarına ilişkin savunma yayınları (2026)
• Uluslararası savunma yayınları — teyit edilmeyen kalemler metinde belirtildi

Yöntem notu. Sipariş ile teslimat, resmî beyan ile basın aktarımı ayrı tutuldu. Bedeli açıklanmayan sözleşmeye rakam yazılmadı; adedi açıklanmayan filo için tahmin yapılmadı. Tacikistan satırı doğrulanmamış olarak bırakıldı. Kırgız–Tacik sınır çatışması yalnızca resmî Kırgız açıklamasıyla ve taraf tutulmadan anıldı. Türk Devletleri Teşkilatı çerçevesi ana sebep olarak sunulmadı. EM-PFI puanı Envanter Medya editoryal değerlendirmesidir; resmî bir endeks değildir.