Türkiye ve Çin’in İHA İhracat Modelleri: Aynı Boşluğu İki Farklı Yoldan Doldurdular

2004 ile 2007 arasında iki ülke, birbirinden habersiz biçimde aynı boşluğa yöneldi: silahlı orta irtifa insansız hava aracı ihraç eden ülke sayısı tek elin parmaklarını geçmiyordu ve bu sistemleri üretenlerin çoğu satmak istemiyordu. Çin Wing Loong programını 2005’te başlattı; Türkiye’de ANKA sözleşmesi 2004’te imzalanmış, taktik sınıf çalışması 2007’de başlamıştı. Yirmi yıl sonra ikisi de bu pazarın belirleyicisi. Ama aynı sonuca iki farklı yoldan ulaştılar — ve yol farkı, bugün alıcı listelerinde görünüyor.

Bu dosya, serinin ilk dosyasında kurulan çerçeveyi ihracat eksenine taşıyor. Önceki dosyalar programların ürüne dönüşme hızını karşılaştırdı: Avrupa’nın üç kez baştan başlaması, ANKA ile TAPAS’ın ayrışması ve Rusya’nın köklü havacılık tabanına rağmen geç kalması. Burada soru farklı: ürün ortaya çıktıktan sonra kimlere, hangi kurallar altında ve hangi sanayi modeliyle satıldı?

Karşılaştırma nasıl kuruldu?

İki tarafın veri kalitesi eşit değil ve bunu gizlemek yerine yöntemin parçası yapmak gerekiyor. Türk üreticiler sözleşmeli ülke sayısı, uçuş saati ve ihracat cirosu gibi kalemleri düzenli olarak açıklıyor. Çin tarafında üretici düzeyinde benzer bir yayın alışkanlığı yok; bu nedenle Çin verisi büyük ölçüde SIPRI silah transferi veri tabanı üzerinden izleniyor. Dosyada iki veri kümesi aynı tabloda toplanmamıştır: Çin için alıcı payları, Türkiye için sözleşmeli ülke sayıları kullanılmıştır.

Sınıf ayrımı da titizlikle korundu. İHA ile SİHA arasındaki fark gibi, MALE sınıfı ile taktik sınıf da aynı şey değil: Wing Loong I ve II, boyut ve görev profili bakımından ANKA ve AKSUNGUR‘a yakın; Bayraktar TB2 ise taktik sınıfta konumlanır. Dolaşan mühimmat ayrı bir sınıftır ve ölçüt tablolarına alınmamıştır.

Pazar neden boştu?

2000’lerin sonunda silahlı MALE sınıfı sistemleri üretebilen ülke sayısı azdı; üretenlerin ihracat isteği ise daha da azdı. Bunun teknik değil, rejim kaynaklı bir nedeni var. Füze Teknolojisi Kontrol Rejimi (MTCR), 500 kilogram faydalı yükü 300 kilometre menzile taşıyabilen insansız sistemleri Kategori I sayar ve üye devletlerin bu sistemlerin transferinde güçlü ret karinesi uygulamasını öngörür. Karine yasak değildir; ancak ihracatı istisna hâline getirir.

Bu, alıcı tarafında yıllarca karşılanmayan bir talep biriktirdi. Silahlı insansız hava aracı isteyen ancak Amerikan sistemlerine erişemeyen ülkeler için ortada iki seçenek kaldı: beklemek ya da rejim dışından tedarik etmek. Körfez ülkelerinin MALE ve HALE tedarik tercihleri bu ikilemin en görünür örneği; aynı ülkelerin aynı dönemde Amerikan, Çin ve İsrail sistemleri arasında gidip gelmesi tesadüf değil.

Tablonun son iki satırı, dosyanın ana bulgusunu özetliyor. Rejim dışından ihracat yapmak hızlı; rejim içinden ihracat yapmak ise geniş. Çin ilk teslimatlarına daha erken ulaştı, ancak alıcı listesi belirli bir ülke grubunda kaldı. Türkiye daha geç başladı ve bugün müttefik ülkelerin de tedarik listesinde.

ABD, Temmuz 2020’de saat hızı 800 kilometrenin altındaki insansız sistemler için Kategori I uygulamasını yeniden yorumladığını açıkladı; amaç kendi ihracatını hızlandırmaktı. Ancak bu karar geldiğinde Türk ve Çin platformları pazarda çoktan yerleşmişti. AKINCI ile MQ-9B karşılaştırması bu gecikmenin rekabet açısından ne anlama geldiğini gösteriyor.

İki programın doğuş anı

Açık kaynak program tarihçelerine göre Çin’in taktik ve orta irtifa insansız hava aracı çalışmasını hızlandıran unsur, 2003’te başlayan Irak Savaşı’nda silahlı insansız sistemlerin gösterdiği performans oldu. Chengdu Uçak Sanayi Grubu (CAIG) bünyesindeki ekip bir prototip üzerinde çalışmaya başladı; Wing Loong programı Mayıs 2005’te resmen yola çıktı ve ilk sürüm Ekim 2007’de uçtu. Geliştirilmiş Wing Loong I 2009’da havalandı, 2010’da Zhuhai fuarında sergilendi ve 2011’de hizmete girdi. Çin Halk Kurtuluş Ordusu Hava Kuvvetleri envanterindeki adı GJ-1’dir.

Türkiye tarafında başlangıç iki koldan geldi. Devlet tarafındaki ana hat, Aralık 2004’te imzalanan ve ANKA programını doğuran TİHA sözleşmesiydi. İkinci kol, 2007’de başlayan taktik sınıf Ar-Ge çalışmasıydı; bu çalışma 2009’da tam otonom uçuş denemesine, 2014’te ilk seri teslimat ve envantere girişe, 2015’te ise atıl mühimmatla ilk atışa ulaştı. İki kolun aynı anda ilerlemesi, Türkiye’ye sınıf bazında paralel bir hat kazandırdı.

Buradaki simetri dikkat çekici. İki ülke de aynı beş yıllık pencerede başladı, ikisi de ilk uçuştan hizmete geçişi altı-yedi yılda tamamladı. Programların ayrışması geliştirme aşamasında değil, geliştirmeden sonra gerçekleşti — yani ihracat kararlarının alındığı aşamada. Bu, serinin ANKA ile TAPAS dosyasında tespit edilen örüntünün farklı bir biçimi: fark ilk uçuşta doğmuyor, sonrasında açılıyor.

Ortak zaman çizelgesi

Çizelge iki programın kilometre taşlarını yan yana koyuyor. Solda Türkiye, sağda Çin ve ortak bağlam olayları yer alıyor.

Kritik geçiş süreleri

İki program da hızlıydı; Çin bir yıl daha hızlıydı. Wing Loong I, program başlangıcından hizmete altı yılda ulaştı; TB2 yedi yılda envantere girdi. Bu, dosyada Çin lehine olan en net kalemdir ve olduğu gibi kaydedilmelidir.

Asıl ayrışma ihracat kaleminde. TB2, program başlangıcından ilk ihracatına on bir yılda ulaştı; ANKA ise ilk ihracat kullanıcısına on altı yılda. Bu süreler, rejim içinden çalışan bir ihracat modelinin doğal maliyetidir. Buna karşılık AKINCI, ilk uçuştan ilk teslimata iki yılda ulaştı — Türkiye’nin ikinci nesil programlarında öğrenme eğrisinin ne kadar dikleştiğini gösteren en somut veri.

Alıcı profili: derinlik mi, genişlik mi?

SIPRI’nin 2013–2023 dönemini kapsayan verisi, Çin’in on yedi ülkeye iki yüzden fazla muharip insansız hava aracı teslim ettiğini gösteriyor. Aynı veride teslimatların dağılımı son derece yoğun: ilk dört alıcı, toplamın yaklaşık yüzde yetmişini alıyor. Tekil model bazında en yaygın teslim edilen platform Wing Loong I.

Türkiye tarafında tablo yapı olarak farklı. Baykar 2026 itibarıyla otuz dokuz ülkeyle sözleşme imzaladığını açıkladı; bunların otuz altısı TB2, on altısı AKINCI kapsamında. Kasım 2024’te açıklanan kullanıcı dağılımı ise modelin ayırt edici tarafını gösteriyor: kullanıcılar arasında altı NATO ve dört AB üyesi var. Polonya’nın TB2 tercihi bu grubun ilk ve en görünür örneğiydi.

TUSAŞ tarafında ihracat daha küçük ölçekli ama aynı örüntüyü izliyor. ANKA’nın ilk ihracat kullanıcısı 2020’de Tunus oldu; 27 Kasım 2021’de Kazakistan ile üç ANKA, iki yer sistemi ve lojistik paketi kapsayan sözleşme imzalandı ve Çad da kullanıcılar arasında. Bu, adet olarak Çin’in Körfez teslimatlarının çok altında — ancak coğrafi dağılım belirli bir bölgeye sıkışmış değil.

Pazarın üç dalgası

Silahlı insansız hava aracı ihracatı son on beş yılda tek bir seyir izlemedi; kamuya açık kayıtlar üzerinden üç ayrı dalga okunabiliyor.

Birinci dalgada pazarda ciddi bir alternatif yoktu; alıcı, fiyat ve teslim süresi dışında bir ölçüt uygulayacak konumda değildi. İkinci dalga, alıcıya seçme imkânı getirdiği için asıl kırılma noktasıdır: aynı sınıfta iki farklı tedarik kaynağı ortaya çıkınca satış sonrası destek, eğitim paketi ve mühimmat entegrasyonu gibi kalemler karşılaştırılabilir hâle geldi. Üçüncü dalgada ise Amerikan sistemleri yeniden denkleme girdi; ancak bu kez yerleşik iki rakiple karşılaştılar.

Bu üç dalga, dosyanın ana ayrımını da açıklıyor. Çin modeli birinci dalganın koşullarında olgunlaştı: az sayıda, yüksek bütçeli, alternatifi olmayan alıcı. Türk modeli ikinci dalgada şekillendi: karşılaştırma yapan, referans arayan ve çoğu zaman kendi sanayisini sürece dâhil etmek isteyen alıcı. İki modelin bugünkü farkı, büyük ölçüde doğdukları pazarın farkıdır.

Ortak üretim ve teknoloji transferi

İki model de platform satışının ötesine geçti, ancak farklı biçimlerde. Çin tarafında doğrulanabilir en net örnek Mart 2017’de imzalandı: Kral Abdülaziz Bilim ve Teknoloji Şehri (KACST) ile CASC arasında, Suudi Arabistan’da CH-4 montaj tesisi kurulmasını öngören anlaşma. Bu, alıcı ülkede üretim kabiliyeti bırakmayı hedefleyen bir adım.

Türkiye tarafında karşılığı, TUSAŞ ile Kazakhstan Engineering arasındaki mutabakat. Anlaşma ortak üretim ve teknoloji transferi içeriyor ve Türkiye dışındaki ilk ANKA üretim üssünü hedefliyor. Benzer bir örüntü savunma sanayiinin diğer kalemlerinde de görülüyor: Endonezya’nın Türk şirketleriyle ortaklık kurması ve Malezya’nın Türk savunma sanayiine yönelmesi aynı modelin farklı ürün gruplarındaki uzantıları.

Aradaki fark nicelik değil, yön. Çin örneğinde montaj hattı tek bir yüksek bütçeli alıcıya kuruldu. Türk örneğinde ortak üretim, alıcı ülkenin kendi sanayisini programa dâhil etme talebine yanıt olarak şekillendi — Suudi Arabistan’ın AKINCI tercihinde ve Katar’ın Türk sistemlerine yönelmesinde aynı beklenti öne çıkıyor.

Muharebe görünürlüğü ve geri bildirim döngüsü

Bir silah sisteminin olgunlaşma hızını belirleyen en güçlü etkenlerden biri, sahadan üreticiye dönen geri bildirimin hacmi ve hızıdır. Bu noktada iki model arasında yapısal bir fark var — ve bu fark teknik değil, şeffaflık kaynaklı.

Türk platformlarının kullanım kaydı büyük ölçüde kamuya açık. Baykar, TB2’nin 10 Aralık 2024’te 1 milyon uçuş saatini aştığını duyurdu; 2026 itibarıyla açıklanan rakam 1,25 milyon uçuş saatinin üzerinde. AKINCI 2024’te 50 bin, 2025’te 100 bin uçuş saatine ulaştı. TUSAŞ, ANKA ailesi için 400 binin üzerinde uçuş saati bildiriyor. Bu rakamlar yalnızca tanıtım değeri taşımıyor: her biri, bakım aralıklarının, yazılım güncellemelerinin ve alt sistem iyileştirmelerinin dayandığı veri havuzunu tanımlıyor.

Çin tarafında karşılaştırılabilir bir uçuş saati veya kullanım kaydı üretici düzeyinde yayımlanmıyor. Kullanıcı ülkelerin açıklamaları da sınırlı. Bu, platformların sahada başarısız olduğu anlamına gelmez — yalnızca dışarıdan izlenebilir bir geri bildirim kaydı bulunmadığı anlamına gelir. Dosya bu ayrımı korumakta ve eksik veriyi olumsuz bir yargıya çevirmemektedir.

Pratik sonucu ihracat tarafında görülüyor. Alıcı bir ülke için doğrulanabilir uçuş saati ve kullanım kaydı, risk değerlendirmesinde doğrudan bir girdi. Polonya’nın tercihinde olduğu gibi NATO üyesi alıcıların karar süreçlerinde bu veri kalemi belirleyici oluyor; Azerbaycan gibi yerleşik kullanıcılarda ise aynı kayıt, ikinci ve üçüncü tedarik turlarının gerekçesini oluşturuyor.

Çin’in önde olduğu alanlar

Dengeli bir karşılaştırma, rakibin güçlü olduğu kalemleri açıkça yazmayı gerektirir. Çin modeli üç noktada belirgin biçimde önde:

Wing Loong-3’ün 2022’de tanıtılması, ailenin en büyük ve havadan havaya kabiliyeti duyurulan ilk üyesi olarak, bu hattın durmadığını gösteriyor. Dünyanın en büyük askerî İHA üreticileri sıralamasında Çinli kuruluşların konumu bu süreklilikle açıklanabilir.

Karşılaştırmanın sınırları

Türkiye’nin fark yarattığı noktalar

Bu tablo, Türkiye’nin savunma ve havacılık ihracatının genel seyriyle de uyumlu: 2026’nın ilk yarısında sektör ihracatı 4 milyar 665,7 milyon dolara ulaştı ve bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 22,5 arttı. Son yirmi beş yılın öne çıkan projelerinde ihracatın program sürdürülebilirliğindeki rolü tekrar tekrar görülüyor.

EM-PDI karşılaştırması

Envanter Medya Program Gelişim Endeksi, bir programın ürüne ve kullanıcıya dönüşme derecesini 100 puan üzerinden ölçen editoryal bir çerçevedir; teknik üstünlük ölçmez. Ağırlıklar: operasyonel hizmet 20, seri üretim 15, ihracat 15, üretim ölçeği 10, teknolojik bağımsızlık 10, alt sistem entegrasyonu 10, takvim performansı 10, modernizasyon devamlılığı 5, kullanıcı çeşitliliği 5.

Çin platformlarının puan dağılımı dikkat çekici biçimde dar bir bantta toplanıyor. Wing Loong I 89 puanla ihracat, üretim ölçeği ve operasyonel hizmet kalemlerinden yüksek puan alıyor; kullanıcı çeşitliliğinde ise yoğunlaşma nedeniyle puan kaybediyor. Wing Loong II’nin 86 puanı aynı dağılımın bir kademe gerisinden geliyor: hizmete daha yeni girdi ve kullanıcı tabanı henüz daha dar. CH-4’ün 82 puanı, doğrulanabilir teslimat kayıtlarının daha az sayıda ülkeyi kapsamasından kaynaklanıyor. Wing Loong-3’ün 58 puanı ise erken aşama bir programın tipik profili: tanıtım yapıldı, doğrulanabilir seri teslimat kaydı henüz sınırlı.

Kategori bazlı sonuç

Tablo iki farklı başarı tanımını yan yana koyuyor. Çin hız ve derinlik kalemlerinde, Türkiye genişlik ve erişilebilirlik kalemlerinde önde. Hangisinin daha değerli olduğu, hangi ölçütü esas aldığınıza bağlı: pazar payı için derinlik, uzun vadeli sürdürülebilirlik ve müttefik entegrasyonu için genişlik daha belirleyici.

Bugün ve önümüzdeki beş yıl

Çin tarafında asıl soru, Wing Loong-3 ve CH ailesinin yeni üyelerinin mevcut alıcı grubunun dışına çıkıp çıkamayacağı. Yoğunlaşma bir güç kaynağı olduğu kadar bir kırılganlık da yaratıyor: alıcı sayısı azken, tek bir pazardaki politika değişikliği toplam hacmi doğrudan etkiliyor.

Türkiye tarafında soru ölçek. AKINCI ağır sınıfta, KIZILELMA jet sınıfında ve AKSUNGUR uzun havada kalış sınıfında hangi adetlere ulaşacak; ortak üretim modeli Kazakistan örneğinin ötesine taşınabilecek mi. Azerbaycan gibi yerleşik kullanıcılarda derinleşme ile yeni pazarlara yayılma arasındaki denge, önümüzdeki beş yılın asıl gündemi olacak.

Serinin bir sonraki dosyası, Bayraktar TB2’nin nasıl küresel bir ihracat ürününe dönüştüğünü tek platform ölçeğinde inceleyecek: fiyat, lojistik, eğitim paketi ve satış sonrası desteğin bu dönüşümdeki payı ele alınacak.

Sıkça sorulan sorular

Kaynaklar ve metodoloji notu

Bu dosyadaki tarih, adet ve sözleşme verileri üretici açıklamaları, tedarik makamı duyuruları, silah transferi veri tabanı kayıtları ve ihracat kontrol rejiminin kamuya açık belgelerinden derlenmiştir. Doğrulanamayan üretim adedi, ihracat ve maliyet iddiaları dosyaya alınmamıştır. Çin programlarına ilişkin bazı kalemlerde üretici düzeyinde resmî rakam yayımlanmadığı için, bu durum metinde açıkça belirtilmiştir.

• Baykar ve TUSAŞ resmî açıklamaları — TB2, AKINCI ve ANKA kilometre taşları, uçuş saatleri, sözleşmeli ülke sayıları ve ihracat cirosu.
• SIPRI silah transferi veri tabanı — Çin muharip İHA teslimatlarının 2013–2023 dönemindeki alıcı dağılımı ve model bazlı yoğunluk.
• MTCR kamuya açık belgeleri ve üyelik kayıtları — Kategori I tanımı, güçlü ret karinesi, Türkiye’nin 1997 üyeliği ve Çin’in 2004 başvurusunun sonucu.
• Program ve fuar kayıtları — Wing Loong program başlangıcı, ilk uçuş, Zhuhai tanıtımı, Wing Loong II ilk uçuşu ve Wing Loong-3’ün tanıtımı.
• Türkiye savunma ve havacılık sektörü ihracat verileri — 2026 ilk yarı gerçekleşmesi ve yıllık değişim oranı.
• Envanter Medya arşivi — seri dosya 1, seri dosya 2, seri dosya 3, seri dosya 4, SİHA nedir.

Editoryal not: Bu dosyada “sipariş”, “teslimat”, “görüşme” ve “kullanıcı” ayrımı korunmuştur. Sınıf ayrımı da aynı titizlikle uygulanmıştır: taktik sınıf, MALE sınıfı, insansız savaş uçağı ve dolaşan mühimmat ayrı sınıflardır ve ölçüt tablolarında karıştırılmamıştır. Hiçbir Çin programı için “başarısız” nitelemesi kullanılmamış; kamuya açık kaydı sınırlı olan kalemler için durum olduğu gibi tarif edilmiştir.