Türkiye ve Rusya’nın Askerî İHA Programları: Büyük Havacılık Sanayii Neden Geç Kaldı?

Rusya, dünyanın en köklü uçak tasarım geleneklerinden birine sahip. Sukhoi, MiG, Tupolev, Yakovlev — hepsi Türkiye’nin havacılık sanayii kurulmadan önce savaş uçağı üretiyordu. Buna rağmen insansız hava aracında geç kaldı ve 2026’da tablo beklenenin tersine döndü. Bu dosya, büyük bir havacılık tabanının neden tek başına yetmediğini iki programın takvimini yan yana koyarak anlatıyor.

Karşılaştırma nasıl kuruldu?

Bu dosya serinin dördüncü parçasıdır. İlk dosya sekiz ülkelik genel tabloyu, ikincisi Türkiye–Avrupa hattını, üçüncüsü ANKA ile TAPAS ikilisini ele almıştı. Burada tek bir platform değil, iki ülkenin insansız hava aracı programlarının bütünü karşılaştırılıyor; çünkü Rusya tarafında tek bir amiral gemisi yok, birbirine paralel yürüyen birkaç program var.

Program başlangıcı olarak resmî geliştirme kararı veya sözleşme tarihi esas alınmıştır. Rusya için bu, 2011’deki Inokhodets, Altius ve ağır sınıf İHA sözleşmeleridir; ayrıca 2009–2010’daki İsrail alımı ve lisans anlaşması ayrı bir başlangıç kolu olarak işlenmiştir. Türkiye için ANKA’da Aralık 2004, Baykar’ın taktik sınıf çalışmasında 2007 alınmıştır.

Sınıf ayrımı bu dosyada özellikle kritiktir. Geran-2 ve benzeri platformlar dolaşan mühimmat sınıfındadır; MALE İHA veya insansız savaş uçağı değildir ve ölçüt tablolarına alınmamıştır. Bu ayrım yapılmadığında Rusya’nın üretim ölçeği, program gelişim performansıyla karıştırılır — oysa ikisi farklı şeyleri ölçer. İHA ile SİHA farkı ve SİHA nedir dosyalarımız sınıflandırmayı ayrıntılandırır.

2008: Rusya’nın başlangıç anı

Rus insansız hava aracı programlarının modern dönemi, bir teknoloji atılımıyla değil bir eksikliğin görünür olmasıyla başladı. 2008 Gürcistan savaşında Rus kuvvetleri muharebe alanında etkin bir insansız keşif kabiliyetinden yoksun kaldı; karşı tarafta ise İsrail yapımı uzun havada kalışlı taktik İHA’lar kullanılıyordu. Sonuç, Rus askerî literatüründe açıkça tartışılan bir kabiliyet açığının tescili oldu.

Moskova’nın tepkisi hızlı ama dolaylıydı. Savaştan bir yıl geçmeden İsrail Havacılık Sanayii’nden yaklaşık 53 milyon dolara 12 insansız hava aracı satın alındı. Ekim 2010’da iki taraf, çok daha büyük bir adım olan yaklaşık 400 milyon dolarlık ortak üretim anlaşmasına vardı. Üretim lisansı Yekaterinburg’daki Ural Sivil Havacılık Fabrikası’na (UZGA) geçti ve montaj 2012’de başladı. Bu platform Rus envanterinde Forpost adını aldı ve 2015’ten itibaren Suriye’de görev yaptı.

Buradaki tarihleme, dosyanın tamamını anlamak için belirleyicidir. Rusya bu ilk adımı attığında Türkiye’nin ANKA sözleşmesi altı yaşındaydı ve Baykar’ın taktik sınıf çalışması üçüncü yılındaydı. Rusya geç başlamadı — çok geç başladı.

Lisans yolu 2014’te kırıldı

Lisanslı üretim, kâğıt üzerinde akıllı bir kısayoldur: olgun bir tasarımı satın alır, montaj kabiliyetini kurar, zamanla yerlileştirirsiniz. Rusya tam olarak bunu planladı. Ancak 2014’te Kırım’ın ilhakının ardından İsrail bileşen tedarikini durdurdu ve kısayol kapandı.

UZGA bunun üzerine yerlileştirilmiş bir sürüm geliştirdi: motor yerli bir üniteyle değiştirildi, yer kontrol istasyonu ve veri bağı Rus üretimiyle yeniden kuruldu. Sonuçta ortaya çıkan Forpost-R 2019’dan itibaren envantere girdi. Yani Rusya, yerlileştirmeyi planladığı gibi kademeli olarak değil, ambargo baskısı altında ve aceleyle yapmak zorunda kaldı.

Bu, serinin en öğretici paralelliklerinden biridir. Türkiye 2000’li yıllarda benzer bir deneyim yaşamış, kritik alt sistemlerde dışa bağımlılığın harekât anında kesilebildiğini görmüştü. İki ülke aynı dersi aldı; ancak Türkiye bu dersi programı kurarken, Rusya ise program çalışırken aldı. Savunma sanayii ekosisteminin büyümesi dosyamızda anlattığımız yerlileşme refleksinin kökeni büyük ölçüde budur.

Tablonun ilk satırı, lisans yolunun neden mantıklı bir tercih olduğunu da gösteriyor: Rusya sahada kullanılabilir bir keşif kabiliyetine, Türkiye’nin özgün platformunu envantere sokmasından daha erken ulaştı. Yol tercihi baştan yanlış değildi; kırılganlığı ancak tedarikçi ülkeyle ilişki değiştiğinde ortaya çıktı.

Ortak zaman çizelgesi

Kritik geçiş süreleri

Aşağıdaki grafik, her programın kendi başlangıcından itibaren geçen yılı gösterir; takvim yılını değil. Böylece Rusya’nın altı yıl geç başlamış olması karşılaştırmayı bozmaz.

Grafiğin gösterdiği şey bir hız farkından fazlası. Türkiye tarafındaki her çubuk tamamlanmış bir geçişi işaret ediyor: envantere girdi, silahlandırıldı, ihraç edildi. Rusya tarafında ise iki çubuk hiç kapanmadı — Altius üç prototiple sınırlı kaldı, Okhotnik’in seri üretimi 2024 ikinci yarısına planlanmışken gerçekleşmedi ve bugüne kadar iki uçak yapıldı. Orion ise geçişlerini tamamladı, ancak her birine Türkiye’den iki ilâ dört yıl daha geç ulaştı.

Başlangıç şartları aynı değildi

Bileşik gecikme: beş yıl neden on yıla dönüştü?

Rusya modern İHA hamlesine Türkiye’den yaklaşık beş ilâ yedi yıl sonra başladı. Ancak 2026’daki tablo arada yalnızca beş yıllık bir mesafe göstermiyor; kimi kalemlerde fark on yılı aşıyor. Bunun sebebi, insansız hava aracı geliştirmenin birikimli bir süreç olmasıdır.

Mekanizma şöyle işliyor. Bir platform envantere girdiğinde saha verisi üretmeye başlar; bu veri bir sonraki konfigürasyonu düzeltir, düzeltilmiş konfigürasyon ihracata konu olur, ihracat farklı iklim ve harekât koşullarından yeni veri getirir ve üretim hattını iç talepten bağımsız biçimde besler. Türkiye bu döngüye 2014’te girdi. Rusya, aynı döngünün ilk halkasına — özgün tasarımın kullanıcıya teslimine — ancak 2020’de ulaştı ve ihracat halkasını 2024’te açtı.

Yani başlangıçtaki beş yıllık fark, döngünün her turunda yeniden çarpıldı. Bu, serideki tüm dosyalarda tekrar eden ve ANKA–TAPAS dosyasında “uçuş saati olgunlaşmanın gerçek yakıtıdır” başlığı altında ayrıntılandırdığımız bulgunun bu vakadaki görünümüdür. Geç başlamak tek başına telafi edilebilir bir dezavantajdır; geç başlayıp geri bildirim döngüsüne de geç girmek telafisi çok daha zor bir bileşik dezavantaja dönüşür.

Kurumsal süreklilik: Altius vakası

Serideki tüm dosyalarda tekrar eden bulgu şudur: programı bitiren şey çoğu zaman teknik zorluk değil, sürekliliğin kesilmesidir. Rus Altius programı bunun ders kitabı örneğidir.

Program Ekim 2011’de Kazan’daki OKB Sokol ile imzalanan yaklaşık 3 milyar rublelik sözleşmeyle başladı. İlk gösterici Altair, Ağustos 2016’da uçtu — Rusya için makul bir takvim. Ardından program kurumsal bir krize girdi: Nisan 2018’de OKB Sokol’ün genel müdürü, Altius için tahsis edilen 900 milyon rublenin zimmete geçirilmesi şüphesiyle gözaltına alındı. 2018 sonunda Savunma Bakanlığı projeyi UZGA’ya devretti. Yeni yüklenici altında üçüncü gösterici Altius-U 2019’da uçtu ve Şubat 2021’de ilk parti için devlet sözleşmesi imzalandığı bildirildi.

On beş yılın sonunda ortaya çıkan tablo üç göstericidir. Karşılaştırma için: aynı sürede ANKA kullanıcı envanterine girdi, üç ülkeye ihraç edildi ve yurt dışında ortak üretim mutabakatına konu oldu. İki program da teknik olarak uçtu; biri yüklenici değiştirdi, diğeri değiştirmedi.

Yüklenici değişiminin maliyeti yalnızca kaybedilen takvim değildir. Yeni yüklenici, devraldığı tasarımı kendi üretim altyapısına, tedarikçi ağına ve kalite sistemine yeniden oturtmak zorunda kalır; test kampanyasının bir bölümü fiilen tekrarlanır. Bu yüzden program yaşı ilerlemeye devam ederken olgunluk saati başa döner. Serinin Avrupa dosyasında Talarion’dan Telemos’a, oradan Eurodrone’a geçişte gördüğümüz mekanizma ile Altius’ta gördüğümüz mekanizma özünde aynıdır: yeniden başlama, gecikmeden pahalıdır.

Rusya’nın insansız envanteri: sınıf ve tasarım kökeni

Rus insansız sistemlerini tek bir başlık altında değerlendirmek yanıltıcı olur; envanter sınıf ve tasarım kökeni bakımından belirgin biçimde bölünmüş durumda. Aşağıdaki tablo bu bölünmeyi gösteriyor.

Tablodaki örüntü şudur: kitlesel üretime ulaşan iki sistemin ikisi de yabancı tasarım kökenli, özgün Rus tasarımlarının hiçbiri henüz o hacme ulaşmadı. Bu, Rus mühendisliğine dair bir hüküm değil, program yönetimine dair bir gözlemdir: tasarım üretmek ile tasarımı ölçekli üretime çevirmek ayrı kabiliyetlerdir ve Rusya ikincisini şimdilik yalnızca hazır tasarımlarla başardı.

Ağır sınıf insansız savaş uçağı: iki farklı seyir

Rusya’nın takvim önceliğine sahip olduğu alan burasıdır ve dosyada açıkça kayda geçirilmelidir. Ağır sınıf insansız savaş uçağı için Sukhoi 2011’de görevlendirildi; yer testlerine yönelik ilk maket 2014’te yapıldı, prototip Temmuz 2017’de görüntülendi ve S-70 Okhotnik 3 Ağustos 2019’da 600 metre irtifada yaklaşık yirmi dakikalık ilk uçuşunu gerçekleştirdi. 27 Eylül 2019’da insanlı bir Su-57 ile birlikte uçtuğu görüntüler yayımlandı. Türkiye’nin aynı sınıftaki KIZILELMA platformu ilk uçuşunu 2022’de yaptı; Rusya bu sınıfta üç yıl önce başlamıştı.

Ancak öncelik, sonucu garanti etmedi. Novosibirsk bölge yönetimi Ocak 2024’te seri üretimin yılın ikinci yarısında başlayacağını açıkladı; bu gerçekleşmedi ve program bugüne kadar iki uçakla sınırlı kaldı. 5 Ekim 2024’te bir S-70, Ukrayna’da Kostiantynivka yakınında bir Rus Su-57’sinden atılan havadan havaya füzeyle düşürüldü. Türkiye tarafında ise KIZILELMA ilk uçuşundan sonra üretim prototipine, ardından görüş ötesi havadan havaya atış denemesine ilerledi.

İhracat: iki farklı ölçek

İhracat, bir programın ürüne dönüşüp dönüşmediğini ölçen en sert göstergedir; çünkü alıcı kendi parasını ve harekât riskini ortaya koyar. Bu kalemde iki ülke arasındaki mesafe, diğer tüm kalemlerden büyüktür.

Tablodaki son satır, dosyanın en dikkat çekici bulgularından biridir. Rusya’nın envanterindeki en yaygın iki insansız sistemin ikisi de yabancı tasarım kökenlidir: Forpost ailesi İsrail, Geran-2 İran menşelidir. Özgün Rus tasarımları — Orion, Altius, Okhotnik — envanterde sayıca çok daha sınırlı yer tutuyor. Dünyanın en büyük askerî İHA üreticileri dosyamızda kullandığımız ölçütle söylersek: üretim hacmi ile tasarım bağımsızlığı aynı şey değildir.

Rusya’nın önde olduğu alanlar

Karşılaştırmanın sınırları

Türkiye’nin fark yarattığı noktalar

Kritik gecikmeler

EM-PDI karşılaştırması

Envanter Medya Program Gelişim Endeksi, bir programın ürüne ve kullanıcıya dönüşme derecesini 100 puan üzerinden ölçen editoryal bir çerçevedir; teknik üstünlük ölçmez. Ağırlıklar: operasyonel hizmet 20, seri üretim 15, ihracat 15, üretim ölçeği 10, teknolojik bağımsızlık 10, alt sistem entegrasyonu 10, takvim performansı 10, modernizasyon devamlılığı 5, kullanıcı çeşitliliği 5.

Forpost’un 49 puanı özellikle açıklama gerektirir. Platform envanterde, seri üretimde ve muharebede kullanıldı; bu kalemlerden yüksek puan alıyor. Ancak teknolojik bağımsızlık ve ihracat kalemlerinde puanı düşük, çünkü tasarım yabancı kökenli ve yeniden ihracata konu değil. Orion’un 52 puanı ise tam tersi bir dağılımdan geliyor: tasarım özgün, ancak üretim ölçeği ve kullanıcı çeşitliliği sınırlı.

Kategori bazlı sonuç

Tablo, dosyanın tezini net biçimde özetliyor: Rusya kabiliyet kalemlerinde, Türkiye ürüne dönüştürme kalemlerinde önde. Sanayi tabanı bir programın tavanını belirler; onu ne kadar sürede ürüne çevireceğinizi ise başlangıç zamanlaması, yol tercihi ve kurumsal süreklilik belirler.

Bugün ve önümüzdeki beş yıl

Rusya tarafında iki hat ayrışıyor. Dolaşan mühimmat üretimi büyük ölçekte kurulmuş durumda ve kısa vadede en görünür kabiliyet burada. Özgün MALE ve UCAV programlarında ise asıl soru üretim hacmi: Orion ihracata açıldı, Sirius sözleşmelendi, ancak Okhotnik’in seri üretimi henüz başlamadı. Bu programların önümüzdeki beş yılda hangi adetlere ulaşacağı, Rusya’nın insansız havacılıkta tasarım bağımsızlığını ne ölçüde geri kazanacağını belirleyecek.

Türkiye tarafında ise soru değişti. “Ürüne dönüşecek mi” sorusu geride kaldı; yerini sınıf yükseltme sorusu aldı: AKINCI ağır sınıfta, KIZILELMA jet sınıfında ve AKSUNGUR uzun havada kalış sınıfında hangi hacme ulaşacak. Ölçek, artık Türkiye’nin de asıl gündemi.

Serinin bir sonraki dosyası Türkiye ve İran’ın insansız hava aracı ekosistemlerini karşılaştıracak; orada asıl soru, ambargo altında kurulmuş iki farklı yerlileşme modelinin nasıl ayrı sonuçlar ürettiği olacak.

Sıkça sorulan sorular

Kaynaklar ve metodoloji notu

Bu dosyadaki tarih, adet ve sözleşme verileri üretici açıklamaları, tedarik makamı duyuruları ve program otoritelerinin kamuya açık kayıtlarından derlenmiştir. Doğrulanamayan üretim adedi, ihracat ve maliyet iddiaları dosyaya alınmamıştır. Rus programlarına ilişkin bazı kalemlerde resmî rakam yayımlanmadığı için, bu durum metinde açıkça belirtilmiştir.

• Baykar ve TUSAŞ resmî açıklamaları — TB2, AKINCI, KIZILELMA ve ANKA kilometre taşları, uçuş saatleri ve sözleşmeli ülke sayıları.
• Rus Savunma Bakanlığı ve Kronshtadt duyuruları — Inokhodets programı, Orion ilk uçuşu, Nisan 2020 teslimatı, Sirius sözleşmesi, Orion-E ihracat sözleşmesi.
• UZGA ve program kayıtları — Forpost lisanslı üretimi, Forpost-R yerlileştirmesi, Altius projesinin devri.
• Sukhoi ve Rus resmî görsel-işitsel yayınları — S-70 Okhotnik ilk uçuşu (3 Ağustos 2019) ve Su-57 ile birlikte uçuş.
• Envanter Medya arşivi — seri dosya 1, seri dosya 2, seri dosya 3, Bayraktar TB2 nedir, kamikaze İHA nedir.

Editoryal not: Bu dosyada “sipariş”, “teslimat”, “görüşme” ve “kullanıcı” ayrımı korunmuştur. Sınıf ayrımı da aynı titizlikle uygulanmıştır: dolaşan mühimmat, MALE İHA ve insansız savaş uçağı ayrı sınıflardır ve ölçüt tablolarında karıştırılmamıştır. Hiçbir Rus programı için “başarısız” nitelemesi kullanılmamış; seri üretime ulaşamayan programlar için durum olduğu gibi tarif edilmiştir.