HÜRJET motoru: GE F404-104 itki, üretici ve yerli motor planı

HÜRJET tek motorludur ve motoru 1× General Electric F404-104 ard yanmalı turbofandır. Motor ard yanma dâhil 17.700 lb (≈ 78,7 kN) itki üretir ve ithaldir; Amerika Birleşik Devletleri’nde üretilir. TUSAŞ ile GE Aerospace 5 Mayıs 2026’da F404 tedarik anlaşmasını duyurdu. TEI ise motorun tasarımcısı değil; montaj, muayene, test ve bakım-onarım tarafında rol üstleniyor. HÜRJET’in seri üretiminde kullanılacak yerli bir motor resmî olarak açıklanmadı.

HÜRJET’in motoru nedir?

HÜRJET, TUSAŞ’ın resmî ürün künyesine göre tek motorlu bir ileri jet eğitim ve hafif taarruz uçağıdır. Uçağın itki sistemi 1× General Electric F404-104 ard yanmalı turbofandır ve ard yanma dâhil 17.700 lb (≈ 78,7 kN) itki üretir. Bu motor Amerika Birleşik Devletleri’nde üretilir, yani ithaldir. HÜRJET’in kamuya açık performans değerleri de bu itki seviyesine dayanır: azami hız 1,4 Mach, servis tavanı 45.000 ft, tırmanma oranı 48.500 ft/dk, menzil 1.060 deniz mili (≈ 1.963 km).

İki karışıklığı baştan ayırmak gerekir. Birincisi, HÜRJET çift motorlu değildir; TUSAŞ’ın diğer platformu KAAN, prototip aşamasında 2× General Electric F110 ile uçar ve bu iki uçak motor mimarisi bakımından birbirine karıştırılmamalıdır. İkincisi, GÖKBEY bir turboşaft helikopter motoru kullanır, turbofan değil; dolayısıyla HÜRJET’in motor başlığı GÖKBEY’in motor başlığıyla aynı teknoloji ailesinde değerlendirilemez. HÜRJET için seri üretimde kullanılacak yerli bir motor resmî olarak açıklanmadı.

GE F404 nasıl bir motor?

GE F404, General Electric’in düşük baypaslı, iki makaralı (twin-spool) ard yanmalı turbofan ailesidir. İlk çalıştırması 1978’de yapılmıştır; yani tasarım yaklaşık kırk yılı aşan bir hizmet geçmişine sahiptir. Ailenin itki sınıfı 10.500–19.000 lbf (47–85 kN) aralığındadır ve varyanta göre değişir. Mimari tarafta aile geneli düzen şöyledir: 3 kademeli fan, 7 kademeli eksenel yüksek basınç kompresörü, halkasal yanma odası ve 1 kademe yüksek basınç + 1 kademe alçak basınç türbini. F404-GE-402 varyantında baypas oranı 0,34:1, F404-GE-IN20 varyantında toplam basınç oranı 28:1 olarak verilir.

F404 ailesi bugün birçok uçakta kullanılıyor: F/A-18 Hornet, F-117 Nighthawk, KAI T-50 Golden Eagle ve FA-50, HAL Tejas, Boeing/Saab T-7A Red Hawk ve F-20 Tigershark. Saab Gripen’in RM12 motoru da F404 türevidir. GE Aerospace’in 5 Mayıs 2026 tarihli bültenine göre 16 ülke F404 motorlu uçak işletiyor ya da sipariş etmiş durumda. Bu yaygınlık, motorun yedek parça, bakım ve eğitim altyapısının uluslararası ölçekte oturmuş olduğu anlamına gelir; HÜRJET’in aynı motor ailesini kullanması, idame tarafında tanıdık bir tedarik zincirine bağlanmasını sağlar.

F404, tek bir uçağa özel geliştirilmiş bir motor değil; birden çok ülkenin eğitim ve muharip uçağında kullanılan bir ailedir. Aşağıdaki tablo HÜRJET’i, aynı itki sınıfındaki ve benzer rol tanımına sahip uçaklarla motor tarafından karşılaştırır. Tabloda yer alan değerler üreticilerin açıkladığı verilerdir; bu karşılaştırma bir üstünlük sıralaması değil, motor sınıfı eşleştirmesidir.

Türkiye’nin yerli turbofan çalışmaları TEI bünyesinde 6.000 → 10.000 → 35.000 lbf şeklinde kademeli bir yol haritasıyla ilerliyor. Aşağıdaki tablo bu üç programın açıklanmış itki değerlerini ve güncel durumunu özetler. Burada tek bir ayrımın altını çizmek gerekir: hedef motor, hazır motor demek değildir. İlk ateşleme testi hedefi uçuşa hazır bir motoru ifade etmez; tabloda yer alan hiçbir motor HÜRJET’in seri üretim motoru olarak resmî şekilde ilan edilmedi. Motor teknolojisi doğası gereği uzun soluklu bir birikim gerektirir ve bu kademeli yaklaşım, her basamakta test altyapısı ile mühendislik deneyiminin biriktirilmesini esas alır.

TEI’nin HÜRJET motorundaki rolü

TEI (TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş.), Eskişehir merkezli bir motor şirketidir ve 1985’te GE Aerospace ile TUSAŞ’ın ortak girişimi olarak kurulmuştur. Ortaklık yapısında TUSAŞ %50,5, GE %46,2 paya sahiptir. Şirket bugün küresel havacılık tedarik zincirine yüzlerce motor bileşeni üretiyor. HÜRJET özelinde rol tanımı nettir: TEI motorun tasarımcısı değildir. Öngörülen görev, F404 motorlarının montajı, muayenesi ve testi ile bakım-onarım-revizyon (MRO) hizmetinin verilmesidir. Bu, yurt içi katkı payını ve uçağın ömür devri boyunca idame kabiliyetini artıran bir unsurdur; ancak motorun yerli olduğu anlamına gelmez.

Kronoloji iki ayrı adımdan oluşur. 23 Temmuz 2024‘te GE Aerospace, TEI ve TUSAŞ arasında bir mutabakat zaptı imzalandı; metinde F404’ün yeni HÜRJET varyantlarına entegrasyonunun değerlendirilmesi, TEI’nin motorları montaj, muayene ve test etmesi, MRO hizmeti vermesi ve küresel F404 kullanıcılarına hizmet sunması öngörüldü. 5 Mayıs 2026‘da ise GE Aerospace ile TUSAŞ F404 turbofan tedarik anlaşmasını duyurdu; anlaşma mevcut üretimi ve platformun gelecekteki varyantlarını kapsıyor. Mutabakat zaptı ile imzalı tedarik anlaşması aynı şey değildir; bunlar ardışık iki adımdır. Sözleşme bedeli ve tedarik edilecek motor adedi resmî olarak açıklanmadı.

HÜRJET’e yerli motor takılacak mı?

Bu sorunun kamuya açık verilere dayanan cevabı şudur: HÜRJET için bir yerli motor programı resmî olarak açıklanmadı. TEI’nin geliştirdiği turbofanlardan hiçbiri — TF6000, TF10000 veya TF35000 — HÜRJET’in seri üretim motoru olarak resmî şekilde ilan edilmedi. Açıklanmış verilerin doğrudan karşılaştırması da şunu gösteriyor: TF10000’in ard yanmalı itkisi 10.000 lbf, F404-104’ün itkisi ise 17.700 lbf’dir; bu iki motor aynı itki sınıfında değildir. Bu tespit bir program iddiası değil, yayımlanmış rakamların yan yana konulmasıdır.

Türkiye’nin turbofan yol haritası 6.000 → 10.000 → 35.000 lbf şeklinde kademeli ilerliyor. TF6000, TEKNOFEST 2025’te mobil test hücresinde ilk kez kamuya açık çalıştırıldı. TF10000’in ard yanmalı ilk ateşleme testi 2027 sonu için hedefleniyor. TF35000 ise SSB himayesinde TRMOTOR ile yürütülüyor ve hedef platformu KAAN. Bu kademeli yaklaşım, jet motorunun havacılığın en uzun soluklu mühendislik alanlarından biri olmasından kaynaklanır: her basamakta test altyapısı, malzeme bilgisi ve sertifikasyon deneyimi birikir ve bir sonraki basamağın zeminini oluşturur. TEI’nin HÜRJET’te üstlenmesi öngörülen montaj, test ve MRO rolü de bu birikimin parçasıdır. Hedef motor ile hazır motor ayrımı korunduğu sürece, tablo tutarlı biçimde okunabilir.

Sık Sorulan Sorular

HÜRJET’in motoru nedir?

HÜRJET’in motoru General Electric F404-104 ard yanmalı turbofandır. Uçakta bu motordan tek adet bulunur ve ard yanma dâhil 17.700 lb (≈ 78,7 kN) itki üretir. Motor Amerika Birleşik Devletleri’nde üretilir, yani ithaldir. Bu itki seviyesi uçağın 1,4 Mach azami hızını, 45.000 ft servis tavanını ve 48.500 ft/dk tırmanma oranını mümkün kılar. Değerler TUSAŞ’ın resmî ürün künyesinden alınmıştır.

HÜRJET kaç motorlu?

HÜRJET tek motorludur. Arka gövdede tek bir General Electric F404-104 turbofan bulunur ve uçağın tek egzoz çıkışı vardır. HÜRJET çift motorlu değildir. Bu noktada en sık yapılan karışıklık, TUSAŞ’ın diğer platformu KAAN ile ilgilidir: KAAN prototipi 2× General Electric F110 ile uçar. Aynı üreticinin iki farklı uçağı olmaları, motor mimarilerinin aynı olduğu anlamına gelmez.

HÜRJET’in motoru yerli mi?

Hayır, HÜRJET’in motoru ithaldir. F404-104, GE Aerospace (General Electric) tarafından Amerika Birleşik Devletleri’nde üretilir. TEI’nin motorla ilgili öngörülen rolü montaj, muayene, test ve bakım-onarım-revizyon (MRO) hizmetidir; TEI motorun tasarımcısı değildir. Bu rol yurt içi katkı payını ve idame kabiliyetini artırır, ancak motorun yerli olduğu anlamına gelmez. HÜRJET için yerli bir seri üretim motoru resmî olarak açıklanmadı.

F404 motoru ne kadar itki üretir?

F404 ailesinin itki sınıfı 10.500–19.000 lbf (47–85 kN) aralığındadır ve varyanta göre değişir. HÜRJET’te kullanılan F404-104 için açıklanan değer 17.700 lb (≈ 78,7 kN) ard yanmalı itkidir. Karşılaştırma için: F404-GE-402 kuru 11.000 lbf / ard yanmalı 17.700 lbf üretir; Tejas’ta kullanılan F404-GE-IN20 ise 12.139 lbf kuru / 19.000 lbf ard yanmalı değerlere sahiptir.

TEI HÜRJET motorunda ne yapıyor?

TEI (TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş.), 1985’te GE Aerospace ile TUSAŞ’ın ortak girişimi olarak Eskişehir’de kuruldu; ortaklıkta TUSAŞ %50,5, GE %46,2 paya sahip. 23 Temmuz 2024 tarihli mutabakat zaptında TEI’nin F404 motorlarını montaj, muayene ve test etmesi, ayrıca bakım-onarım-revizyon (MRO) hizmeti vererek küresel F404 kullanıcılarına hizmet sunması öngörüldü. TEI motorun tasarımcısı değildir.

HÜRJET’e yerli motor takılacak mı?

HÜRJET için bir yerli motor programı resmî olarak açıklanmadı. TEI’nin turbofan programlarından hiçbiri — TF6000 (6.000 lbf), TF10000 (10.000 lbf ard yanmalı) veya TF35000 (35.000 lbf) — HÜRJET’in seri üretim motoru olarak ilan edilmedi. TF10000’in itkisi ile F404-104’ün 17.700 lbf itkisi aynı sınıfta değildir. Türkiye’nin turbofan yol haritası 6.000 → 10.000 → 35.000 lbf şeklinde kademeli ilerliyor; hedef motor ile hazır motor ayrı kavramlardır.

HÜRJET ile KAAN’ın motoru aynı mı?

Hayır, aynı değildir. HÜRJET 1× General Electric F404-104 ard yanmalı turbofan ile uçar ve tek motorludur. KAAN prototipi ise 2× General Electric F110 kullanır, yani çift motorludur. KAAN’ın seri üretiminde hedeflenen motor TEI TF35000’dir (35.000 lbf) ve bu motor geliştirme aşamasındadır. İki uçak farklı ağırlık ve itki sınıflarında olduğu için motor mimarileri de farklıdır.

Kaynaklar

• TUSAŞ resmî kurumsal sitesi — tusas.com, HÜRJET ürün sayfası (motor, itki ve performans künyesi)
• GE Aerospace basın bülteni, 5 Mayıs 2026 — TUSAŞ ile F404 turbofan tedarik anlaşması ve 16 ülke verisi
• GE Aerospace / TEI / TUSAŞ mutabakat zaptı, 23 Temmuz 2024 (Farnborough) — montaj, muayene, test ve MRO kapsamı
• TEI resmî ürün sayfaları — TEI-TF6000, TEI-TF10000 ve TEI-TF35000 (tei.com.tr)
• Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) — yerli motor programları ve TRMOTOR açıklamaları
• Wikipedia — General Electric F404 (aile mimarisi, varyant itki, ağırlık ve boyut değerleri)

İlgili İçerikler