HÜRJET ve FA-50: Jet Eğitim Bandında İhracat Sırası Nasıl Değişti?

Muharip uçak programlarından bir basamak aşağı iniyoruz: ileri jet eğitim ve hafif taarruz bandı. Bu bant savunma ihracatının en hareketli köşelerinden biri, çünkü alıcı ülkeler hem pilot yetiştirmek hem de kısıtlı bütçeyle hafif bir hava gücü kurmak istiyor. Güney Kore bu bantta erken davrandı: T-50 ailesi 2002’de uçtu ve altı ülkeye ulaştı. HÜRJET ise 2023’te uçtu ve Aralık 2025’te bir NATO üyesini buldu. Bu dosya iki eğrinin neden bu kadar farklı çizildiğini soruyor.
Onuncu ve on birinci dosyada muharip uçaklarda ihracat sözleşmesinin envanterden önce geldiğini gördük. Bu dosya aynı örüntünün bir alt sınıftaki karşılığını arıyor — ve bu kez karşılaştırma, tersine, rakibin erken davrandığı bir bantta yapılıyor. Altı eşik modeli burada da çerçeve.
Dosyanın tezi
İleri jet eğitim bandında Güney Kore’nin avantajı zamandı: ilk uçuştan ilk ihracat sözleşmesine dokuz yıl geçmesine rağmen 2002’den bu yana kesintisiz teslimat biriktirdi. HÜRJET ise aynı mesafeyi üç yıldan kısa sürede aldı — ama bunu bir Avrupa ortağı üzerinden yaptı. İspanya sözleşmesinde ana yüklenici Airbus. Bu iki farklı yol: biri zamanla biriken bir ihracat geçmişi, diğeri bir ittifak ilişkisiyle kısaltılmış bir eşik.
Bu dosya neyi sayıyor, neyi saymıyor?
Bu dosya sözleşme, teslimat ve envanter kavramlarını ayrı tutuyor. Bir ülkenin sipariş vermesi teslimatın tamamlandığı anlamına gelmiyor; teslimatın tamamlanması da uçağın operasyonel hizmette olduğunu göstermiyor. İhracat sayıları özellikle bu bantta sık karıştırılıyor çünkü aynı ülke farklı yıllarda birden fazla sözleşme imzalayabiliyor.
Sınıf da net: ileri jet eğitim ve hafif taarruz. KAAN, KF-21 gibi muharip uçaklar, AKINCI gibi ağır insansız sistemler ve KIZILELMA gibi insansız savaş uçakları bu dosyanın tablolarına alınmamıştır.
Dosyaya alınmayanlar
- Üretici veya alıcı devlet tarafından açıklanmamış birim maliyet ve sözleşme tutarları.
- İspanya sözleşmesinin toplam değeri: kaynaklar farklı rakamlar aktarıyor.
- Kaynaklara göre birbirini tutmayan İspanya teslimat takvimleri.
- Farklı sınıflardaki platformların tek performans tablosunda karşılaştırılması.

İki ailenin ortak zaman çizelgesi
Sol sütun HÜRJET, sağ sütun T-50/FA-50 ailesi. Çizelgede yalnızca doğrulanmış kalemler var; bu, iki programın aynı yılda başlamadığını ilk bakışta gösteriyor: aralarında yirmi yıla yakın fark var.
Çizelge iki ayrı ritim gösteriyor. Sağ sütun uzun ve seyrek: ilk uçuş, dokuz yıl sonra ilk sözleşme, iki yıl sonra teslimat, sonra yıllar boyunca ek sözleşmeler. Sol sütun kısa ve sıkışık: iki prototip, bir ortaklık anlaşması, bir sözleşme, bir seri uçak — hepsi üç yıl ve dört ay içinde.
HÜRJET: üreticinin yayımladığı değerler
Aşağıda yalnızca TUSAŞ’ın ürün sayfasında yayımlanan değerler var. Bu, dosyanın genel ilkesi: bu bantta rakamlar, ikincil kaynaklarda sık sık farklı aktarılıyor.
| Ölçüt | Değer |
|---|---|
| Boy | 13,6 m |
| Kanat açıklığı | 9,5 m |
| Yükseklik | 4,1 m |
| Kanat alanı | 25 m² |
| Azami hız | 1,4 Mach |
| Servis tavanı | 45.000 ft |
| Menzil | 1.060 deniz mili |
| Tırmanma hızı | 48.500 ft/dk |
| Yük limiti | +8 g / −3 g |
| Motor | GE F404-104, 17.700 lb itki |
| Faydalı yük | 7.500 lb |
| Prototip ilk uçuşları | 25 Nisan 2023 (P1), 12 Kasım 2024 (P2) |
Motor satırı bu dosyanın en kritik verisi. HÜRJET yabancı bir motorla — General Electric F404 — uçuyor. Bu, altıncı dosyanın beşinci eşiğini doğrudan ilgilendiriyor: kritik bileşen yabancı bir devletin ihracat iznine bağlıysa, sistem ihracat ürünü değil şartlı bir montaj hattıdır. IDEF 2025’te açıklanan GE anlaşması F404 motorlarının uçuş testleri ve teknik altyapı geliştirmesi için kurulmuş; aynı kaynak Türkiye’nin 100 F404 tedarik etmeyi hedeflediğini aktarıyor.

İspanya sözleşmesi: ne doğrulandı, ne doğrulanmadı
24 Temmuz 2025’te TUSAŞ, İspanya’ya HÜRJET ihracatı için Airbus ile stratejik iş birliği anlaşması imzaladığını duyurdu. İspanya Savunma Bakanlığı’nın Silah ve Malzeme Genel Müdürlüğü, 2025 Aralık sonunda Airbus Defence and Space’i 30 HÜRJET için yüklenici olarak sözleşmeledi; program İspanya’da ileri jet eğitim uçağı ve entegre eğitim sistemi ihtiyacının karşılığı ve İspanyol varyantı SAETA II olarak adlandırılıyor. Airbus ana yüklenici, TUSAŞ ortak geliştirme ortağı.
| Kalem | Durum |
|---|---|
| Uçak adedi | 30 — birden fazla kaynakta tutarlı |
| Sözleşme tarafı | Airbus Defence and Space (ana yüklenici) |
| Sözleşme zamanı | 2025 Aralık sonu |
| Yerine geçtiği uçak | F-5 filosu |
| Toplam değer | Kaynaklar farklı rakamlar aktarıyor — yazılmadı |
| Teslimat takvimi | Kaynaklar 2028-2029 ve 2031-2035 aralıklarını aktarıyor — yazılmadı |
Neden değer ve takvim yok
Aynı sözleşme için iki farklı toplam değer ve iki farklı teslimat aralığı dolaşıyor. Bu dosyada hangisinin doğru olduğuna karar verecek bir resmî kaynak bulunamadığı için ikisi de tabloya yazılmadı. Doğrulanabilen şey sözleşmenin varlığı, adedi ve tarafları. HÜRJET’in ihracat müşterilerini ayrı bir dosyada ele alıyoruz.
Sözleşmenin yapısı ihracat modeli açısından en önemli kısım. İspanya HÜRJET’i doğrudan TUSAŞ’tan değil, kendi sanayisiyle birlikte Airbus üzerinden aldı. Bu, onuncu dosyada KAAN için görülen örüntünün başka bir biçimi: yüksek bantta satış, alıcı ülkenin sanayi katılımıyla kuruluyor. Yedinci dosyada ağır sınıf için söylenen ortak üretim mantığı, burada NATO’nun bir üyesi için Avrupalı bir ana yüklenici üzerinden işliyor.
T-50 ailesinin ihracat geçmişi
Güney Kore’nin avantajı bir sözleşme değil bir birikim. Aşağıdaki tablo, kamuya açık kayıtlarda öne çıkan adetleri gösteriyor. Adetler sözleşme adetleridir; teslimat durumu her satır için ayrıca doğrulanmalıdır.
| Alıcı | Adet | Not |
|---|---|---|
| Endonezya | 16 T-50i | Mayıs 2011 sözleşmesi; teslimat 2013–2014 başı |
| Endonezya (ek) | 6 T-50i | Temmuz 2021 sözleşmesi; teslimat Şubat–Haziran 2026 |
| Irak | 24 T-50IQ | — |
| Malezya | 18 FA-50M | — |
| Filipinler | 12 uçak | 2025 sözleşmesi |
| Polonya | 48 uçak | 12 FA-50GF + 36 FA-50PL |
| Tayland | — | Alıcı listesinde; adet bu dosyada doğrulanmadı |
Tablonun söylediği şey, bu bandın ihracatının tek sözleşmeyle değil tekrarlı sözleşmelerle kurulduğu. Endonezya 2011’de 16 uçak aldı ve on yıl sonra 6 uçak daha sözleşmeledi; Filipinler de kayıtlarda birden fazla sözleşmeyle görünüyor. Alıcı bir kez memnun kaldığında tekrar alıyor — bu, bir ürünün ihracat ürünü hâline geldiğinin en güçlü işareti. T-50 Golden Eagle’ın teknik analizi ayrı bir dosyada.

Polonya satırı ailenin en büyük tek sözleşmesi ve bir NATO üyesi. Bu, altıncı dosyadaki dördüncü eşiğin — ittifak üyesi müşteri — bu bantta çoktan aşıldığını gösteriyor. HÜRJET ise aynı eşiği İspanya ile, ilk seri uçağı uçmadan önce aştı.
İki yol: birikim ile ortaklık
İki program aynı bandı farklı stratejilerle dolduruyor. Farkı tek cümleyle söylemek mümkün: biri zamanla ihracat kanıtı biriktirdi, diğeri ittifak ilişkisiyle bu kanıtı kısalttı.
| Ölçüt | T-50 / FA-50 | HÜRJET |
|---|---|---|
| İlk uçuş | 20 Ağustos 2002 | 25 Nisan 2023 |
| İlk ihracat sözleşmesi | Mayıs 2011 (Endonezya) | Aralık 2025 (İspanya) |
| İlk müşteri profili | Güneydoğu Asya | NATO üyesi, Avrupa |
| Satış yapısı | Doğrudan ihracat | Ortak sanayi: Airbus ana yüklenici |
| İhracat kanıtı | Yirmi yıllık tekrarlı sözleşme | Tek büyük sözleşme |
| Envanter kanıtı | Çok sayıda operatör | İlk seri uçak Ağustos 2026’da uçtu |
Son satır dürüstçe okunmalı. HÜRJET’in ihracat sözleşmesi güçlü, ama envanter kanıtı henüz çok taze: hava kuvvetleri için üretilen ilk seri uçak 30 Ağustos 2026’da 18 dakikalık ilk uçuşunu yaptı ve ilk parti olarak altı HÜRJET planlanıyor. TUSAŞ ürün sayfası Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na teslimatı 2026 için öngörüyor. T-50 ailesi bu satırda yirmi yıllık bir avantaja sahip.
Altı eşik bu bantta nerede?
Altı eşik modeli jet eğitim bandına uygulandığında, iki programın durumu şöyle:
| Eşik | T-50 / FA-50 | HÜRJET |
|---|---|---|
| 1. İç kullanıcı envanteri | Aşıldı (birikmiş) | Başladı — ilk seri uçak uçtu |
| 2. Operasyonel kullanım | Aşıldı | Başlamadı |
| 3. İlk ihracat sözleşmesi | 2011 | Aralık 2025 |
| 4. İttifak üyesi müşteri | Polonya | İspanya |
| 5. Tedarik zinciri bağımsızlığı | Bu dosyada doğrulanmadı | Motor yabancı (GE F404) |
| 6. Yurt dışında üretim | Bu dosyada doğrulanmadı | İspanya sözleşmesi ortak sanayi içeriyor |
Tablonun en ilginç yanı sıralama. HÜRJET, üçüncü ve dördüncü eşikleri birinci eşikten önce aştı: ihracat ve ittifak müşterisi, envantere giriş tamamlanmadan geldi. Bu, muharip uçakta KAAN için görülen ters sıranın bir alt sınıftaki tekrarı. On birinci dosyada KAAN için anlatılan finansman mantığı — erken ihracat sözleşmesi programa gelir ve meşruiyet sağlıyor — burada da geçerli.
Bantta başka kim var?
Bu bant iki ürünle sınırlı değil. İleri jet eğitim ve hafif taarruz pazarında başka üreticilerin de programları var; bunları burada sıralamıyoruz çünkü iki program için kurulan doğrulanmış veri seti diğerleri için kurulmadı. HÜRJET’in doğrudan rakiplerle karşılaştırmaları ayrı dosyalarda: HÜRJET ile L-15 karşılaştırması buna bir örnek.
Yine de bir gözlem yapılabilir: bu bantta satışı belirleyen şey, uçağın azami hızı ya da menzili değil, alıcının mevcut eğitim sistemine ne kadar kolay oturduğu. Simülatörler, ders müfredatı, bakım altyapısı ve yedek parça zinciri bir jet eğitim uçağının parçası değil; bir eğitim sisteminin parçası. Bu yüzden bu bandın sözleşmeleri genellikle “uçak” değil “entegre eğitim sistemi” olarak adlandırılıyor — İspanya programı da böyle kurulmuş.

Eğitim sistemi: uçağın etrafındaki üç halka
Jet eğitim bandında ihracat kararı bir uçak kararından çok bir sistem kararı. Üç halka birlikte satın alınıyor ve üçü de programın takvimini belirliyor.
| Halka | İçeriği | Neden belirleyici |
|---|---|---|
| Uçak | İleri jet eğitim ve hafif taarruz platformu | Sistemin en görünür parçası |
| Yer eğitimi | Simülatörler, sınıf donanımı, müfredat | Pilot yetiştirme hızını belirler |
| Destek | Bakım, yedek parça, lojistik | Filo hazır bulunuşluğunu belirler |
Bu yapı Türk savunma sanayiinin son 25 yılında biriken sistem entegrasyon becerisini görünür kılıyor: uçağın yanında eğitim ve destek halkalarını da sunabilmek, ekosistemin derinleşmesinin bir ölçüsü. HÜRKUŞ’un kabul takvimi ile HÜRJET aynı üreticinin eğitim uçağı hattını oluşturuyor.
EM-PDI değerlendirmesi
Envanter Medya Program Gelişim Endeksi (EM-PDI) bu seride programları ortak ölçütlerle puanlamak için kullanılıyor; resmî bir sıralama değil, editoryal bir değerlendirmedir ve ağırlıkları serinin ilk dosyasında açıklanmıştır. T-50 ailesi operasyonel hizmet, üretim ölçeği ve kullanıcı çeşitliliğinde HÜRJET’in önünde; HÜRJET ise program hızı ve ittifak müşterisi kalemlerinde puan alıyor.
Aradaki fark yetenek değil zaman: T-50 ailesi yirmi yıllık teslimat ve kullanıcı birikimi taşıyor, HÜRJET’in ilk seri uçağı çok yakın zamanda uçtu. Puan, programın bulunduğu aşamanın ölçüsüdür ve aşama ilerledikçe değişir.
Karşılaştırmanın sınırları
Bu dosya ihracat sırasını ve program mimarisini karşılaştırıyor; uçakların yeteneklerini sıralamıyor. Sınırları açıkça yazmak gerekiyor:
- T-50 ailesi bu bantta erken ve geniş. Altı ülkeye ulaşmış, tekrarlı sözleşmeler biriktirmiş ve yirmi yıllık bir teslimat geçmişi var. Bu, doğrulanmış bir olgudur ve olduğu gibi kayda geçirilmiştir.
- HÜRJET’in kanıtı henüz taze. İlk seri uçak 30 Ağustos 2026’da uçtu; Hava Kuvvetleri’ne teslimat ve operasyonel hizmet adımları sürüyor.
- İspanya sözleşmesinin değeri ve takvimi belirsiz. Kaynaklar farklı rakamlar aktarıyor; bu dosya hiçbirini seçmiyor.
- Performans karşılaştırması yok. T-50 ailesi için üretici verisi bu dosyanın kaynak setine alınmadığı için tabloda yalnızca HÜRJET değerleri var.
Sonuç: aynı bant, iki farklı eşik sırası
Jet eğitim bandı bu serinin en temiz karşılaştırmalarından birini sunuyor, çünkü iki programın da hedef kitlesi aynı: eğitim sistemi kuran hava kuvvetleri. Güney Kore zamanla biriken bir ihracat geçmişi kurdu. Türkiye aynı mesafeyi bir Avrupa ortağıyla kısalttı. İkisi de geçerli; ikisinin riskleri de farklı. Zamanla biriken kanıt yenilenmesi zor bir avantaj; ortaklıkla kısaltılan eşik ise ortağın kararlarına bağımlı bir avantaj.
Serinin ana tezi burada da işliyor: fark ilk uçuşta değil, ilk uçuştan sonraki kararlarda ortaya çıkıyor. Bir sonraki dosya bandı değiştiriyor ve kara sistemlerine geçiyor. KAAN’ın rakip analizindeki karşılaştırma mantığı, kara platformlarında da aynı soruyu soruyor: kim erken davrandı, kim sonra hızlandı?
Serinin sıradaki dosyası
Dosya 13 — ALTAY ve K2: aynı kökten çıkan iki tank programı nasıl ayrıştı? Hava sistemlerinden kara sistemlerine geçiyoruz. ALTAY ile Güney Kore’nin K2 Black Panther’i, birbirinden ilham alan ve birbirinden farklı sonuçlar veren iki programı temsil ediyor. Serinin tamamı Türkiye ve Dünya Savunma Programları sayfasında.
Sıkça sorulan sorular
HÜRJET ilk uçuşunu ne zaman yaptı?
Birinci prototip 25 Nisan 2023’te, ikinci prototip 12 Kasım 2024’te uçtu. TUSAŞ’ın ürün sayfası iki prototipin birlikte 500’ün üzerinde test uçuşu yaptığını belirtiyor. Hava Kuvvetleri için üretilen ilk seri uçak 30 Ağustos 2026’da 18 dakikalık ilk uçuşunu yaptı.
HÜRJET’in resmî teknik özellikleri neler?
Üreticinin yayımladığı değerlerle: 13,6 metre boy, 9,5 metre kanat açıklığı, 4,1 metre yükseklik, 25 metrekare kanat alanı, 1,4 Mach azami hız, 45.000 fit servis tavanı, 1.060 deniz mili menzil, +8/−3 g yük limiti, 17.700 librelik GE F404-104 motor ve 7.500 libre faydalı yük.
İspanya HÜRJET’i satın aldı mı?
Evet. İspanya Savunma Bakanlığı’nın Silah ve Malzeme Genel Müdürlüğü, Airbus Defence and Space’i 2025 Aralık sonunda 30 HÜRJET için yüklenici olarak sözleşmeledi; Airbus ana yüklenici, TUSAŞ ortak geliştirme ortağı. Sözleşme tutarı ve teslimat takvimi kaynaklara göre farklı aktarıldığı için bu dosyada rakam verilmemiştir.
FA-50 hangi ülkelere ihraç edildi?
KAI’nin T-50 ailesi Endonezya, Irak, Malezya, Filipinler, Polonya ve Tayland’a ihraç edildi. Kaynaklarda öne çıkan adetler: Endonezya 16 T-50i (2011 sözleşmesi, teslimat 2013-2014) ve 2021’de sözleşmelenen ek 6 T-50i, Irak 24 T-50IQ, Malezya 18 FA-50M, Filipinler 12 uçak (2025 sözleşmesi) ve Polonya 48 uçak (12 FA-50GF + 36 FA-50PL).
T-50 ailesi ilk ihracatını ne zaman yaptı?
T-50 20 Ağustos 2002’de ilk uçuşunu yaptı. İlk ihracat sözleşmesi Mayıs 2011’de Endonezya ile 16 T-50i için imzalandı; teslimatlar 2013’te başlayıp 2014 başında tamamlandı. Yani ilk uçuştan ilk ihracat sözleşmesine dokuz yıl geçti.
HÜRJET ile FA-50 aynı sınıfta mı?
Aynı banttalar: ileri jet eğitim ve hafif taarruz. Bu, KAAN ve KF-21 gibi muharip uçaklardan ve insansız sistemlerden ayrı bir sınıf; bu dosyanın tabloları yalnızca bu bandı karşılaştırıyor.
Bu dosyada neden birim fiyat yok?
Ne HÜRJET ne de FA-50 için üretici veya alıcı devlet tarafından doğrulanabilir bir birim fiyat açıklanmış durumda; İspanya sözleşmesinin toplam değeri de kaynaklara göre farklı aktarılıyor. Seride uygulanan kural gereği açıklanmamış maliyet iddiası tabloya yazılmaz.

