HÜRJET ve FA-50: Jet Eğitim Bandında İhracat Sırası Nasıl Değişti?

HÜRJET ve FA-50: Jet Eğitim Bandında İhracat Sırası Nasıl Değişti?
Yazı Özetini Göster

Muharip uçak programlarından bir basamak aşağı iniyoruz: ileri jet eğitim ve hafif taarruz bandı. Bu bant savunma ihracatının en hareketli köşelerinden biri, çünkü alıcı ülkeler hem pilot yetiştirmek hem de kısıtlı bütçeyle hafif bir hava gücü kurmak istiyor. Güney Kore bu bantta erken davrandı: T-50 ailesi 2002’de uçtu ve altı ülkeye ulaştı. HÜRJET ise 2023’te uçtu ve Aralık 2025’te bir NATO üyesini buldu. Bu dosya iki eğrinin neden bu kadar farklı çizildiğini soruyor.

Onuncu ve on birinci dosyada muharip uçaklarda ihracat sözleşmesinin envanterden önce geldiğini gördük. Bu dosya aynı örüntünün bir alt sınıftaki karşılığını arıyor — ve bu kez karşılaştırma, tersine, rakibin erken davrandığı bir bantta yapılıyor. Altı eşik modeli burada da çerçeve.

Dosyanın tezi

İleri jet eğitim bandında Güney Kore’nin avantajı zamandı: ilk uçuştan ilk ihracat sözleşmesine dokuz yıl geçmesine rağmen 2002’den bu yana kesintisiz teslimat biriktirdi. HÜRJET ise aynı mesafeyi üç yıldan kısa sürede aldı — ama bunu bir Avrupa ortağı üzerinden yaptı. İspanya sözleşmesinde ana yüklenici Airbus. Bu iki farklı yol: biri zamanla biriken bir ihracat geçmişi, diğeri bir ittifak ilişkisiyle kısaltılmış bir eşik.

Bu dosya neyi sayıyor, neyi saymıyor?

Bu dosya sözleşme, teslimat ve envanter kavramlarını ayrı tutuyor. Bir ülkenin sipariş vermesi teslimatın tamamlandığı anlamına gelmiyor; teslimatın tamamlanması da uçağın operasyonel hizmette olduğunu göstermiyor. İhracat sayıları özellikle bu bantta sık karıştırılıyor çünkü aynı ülke farklı yıllarda birden fazla sözleşme imzalayabiliyor.

Sınıf da net: ileri jet eğitim ve hafif taarruz. KAAN, KF-21 gibi muharip uçaklar, AKINCI gibi ağır insansız sistemler ve KIZILELMA gibi insansız savaş uçakları bu dosyanın tablolarına alınmamıştır.

Dosyaya alınmayanlar

  • Üretici veya alıcı devlet tarafından açıklanmamış birim maliyet ve sözleşme tutarları.
  • İspanya sözleşmesinin toplam değeri: kaynaklar farklı rakamlar aktarıyor.
  • Kaynaklara göre birbirini tutmayan İspanya teslimat takvimleri.
  • Farklı sınıflardaki platformların tek performans tablosunda karşılaştırılması.
TUSAŞ HÜRJET jet eğitim ve hafif taarruz uçağı, TEKNOFEST'te
HÜRJET, TEKNOFEST’te. Birinci prototip 25 Nisan 2023’te, ikincisi 12 Kasım 2024’te uçtu.

İki ailenin ortak zaman çizelgesi

Sol sütun HÜRJET, sağ sütun T-50/FA-50 ailesi. Çizelgede yalnızca doğrulanmış kalemler var; bu, iki programın aynı yılda başlamadığını ilk bakışta gösteriyor: aralarında yirmi yıla yakın fark var.

YılHÜRJET (Türkiye)T-50 / FA-50 (Güney Kore)2002T-50 ilk uçuş — 20 Ağustos2011Endonezya 16 T-50i sözleşmesi — Mayıs2013T-50i teslimatları başladı2021Endonezya ek 6 T-50i — Temmuz2023HÜRJET P1 ilk uçuş — 25 Nisan2024HÜRJET P2 ilk uçuş — 12 Kasım2025TUSAŞ–Airbus iş birliği anlaşması (İspanya) — 24 Temmuz2025İspanya 30 HÜRJET sözleşmesi — Aralık sonu2026Ek 6 T-50i teslimatı bitti — Haziran2026İlk seri HÜRJET ilk uçuş — 30 Ağustos, 18 dakikaTarihler üretici ve program otoritesi açıklamalarından derlenmiştir.

Çizelge iki ayrı ritim gösteriyor. Sağ sütun uzun ve seyrek: ilk uçuş, dokuz yıl sonra ilk sözleşme, iki yıl sonra teslimat, sonra yıllar boyunca ek sözleşmeler. Sol sütun kısa ve sıkışık: iki prototip, bir ortaklık anlaşması, bir sözleşme, bir seri uçak — hepsi üç yıl ve dört ay içinde.

0510yıl →T-50 · ilk sözleşmeyeG. Kore2002–2011T-50 · ilk teslimataG. Kore2002–2013HÜRJET · İspanya’yaTürkiye2023–2025HÜRJET · seri uçağaTürkiye2023–2026Süreler tam yıl olarak yuvarlanmıştır. Sözleşme ve teslimat ayrı adımlardır; çubuklar birbirinin doğrudan karşılığı değildir.

HÜRJET: üreticinin yayımladığı değerler

Aşağıda yalnızca TUSAŞ’ın ürün sayfasında yayımlanan değerler var. Bu, dosyanın genel ilkesi: bu bantta rakamlar, ikincil kaynaklarda sık sık farklı aktarılıyor.

HÜRJET teknik değerleri — üretici yayını.
ÖlçütDeğer
Boy13,6 m
Kanat açıklığı9,5 m
Yükseklik4,1 m
Kanat alanı25 m²
Azami hız1,4 Mach
Servis tavanı45.000 ft
Menzil1.060 deniz mili
Tırmanma hızı48.500 ft/dk
Yük limiti+8 g / −3 g
MotorGE F404-104, 17.700 lb itki
Faydalı yük7.500 lb
Prototip ilk uçuşları25 Nisan 2023 (P1), 12 Kasım 2024 (P2)

Motor satırı bu dosyanın en kritik verisi. HÜRJET yabancı bir motorla — General Electric F404 — uçuyor. Bu, altıncı dosyanın beşinci eşiğini doğrudan ilgilendiriyor: kritik bileşen yabancı bir devletin ihracat iznine bağlıysa, sistem ihracat ürünü değil şartlı bir montaj hattıdır. IDEF 2025’te açıklanan GE anlaşması F404 motorlarının uçuş testleri ve teknik altyapı geliştirmesi için kurulmuş; aynı kaynak Türkiye’nin 100 F404 tedarik etmeyi hedeflediğini aktarıyor.

GE F404 art yanmalı turbofan motorunun test standındaki görüntüsü
Art yanmalı bir turbofan motorun test standı. HÜRJET’in itki kaynağı olan GE F404, programın yabancı kaynaklı en kritik bileşeni.

İspanya sözleşmesi: ne doğrulandı, ne doğrulanmadı

24 Temmuz 2025’te TUSAŞ, İspanya’ya HÜRJET ihracatı için Airbus ile stratejik iş birliği anlaşması imzaladığını duyurdu. İspanya Savunma Bakanlığı’nın Silah ve Malzeme Genel Müdürlüğü, 2025 Aralık sonunda Airbus Defence and Space’i 30 HÜRJET için yüklenici olarak sözleşmeledi; program İspanya’da ileri jet eğitim uçağı ve entegre eğitim sistemi ihtiyacının karşılığı ve İspanyol varyantı SAETA II olarak adlandırılıyor. Airbus ana yüklenici, TUSAŞ ortak geliştirme ortağı.

İspanya sözleşmesinin doğrulanan ve doğrulanamayan kalemleri.
KalemDurum
Uçak adedi30 — birden fazla kaynakta tutarlı
Sözleşme tarafıAirbus Defence and Space (ana yüklenici)
Sözleşme zamanı2025 Aralık sonu
Yerine geçtiği uçakF-5 filosu
Toplam değerKaynaklar farklı rakamlar aktarıyor — yazılmadı
Teslimat takvimiKaynaklar 2028-2029 ve 2031-2035 aralıklarını aktarıyor — yazılmadı

Neden değer ve takvim yok

Aynı sözleşme için iki farklı toplam değer ve iki farklı teslimat aralığı dolaşıyor. Bu dosyada hangisinin doğru olduğuna karar verecek bir resmî kaynak bulunamadığı için ikisi de tabloya yazılmadı. Doğrulanabilen şey sözleşmenin varlığı, adedi ve tarafları. HÜRJET’in ihracat müşterilerini ayrı bir dosyada ele alıyoruz.

Sözleşmenin yapısı ihracat modeli açısından en önemli kısım. İspanya HÜRJET’i doğrudan TUSAŞ’tan değil, kendi sanayisiyle birlikte Airbus üzerinden aldı. Bu, onuncu dosyada KAAN için görülen örüntünün başka bir biçimi: yüksek bantta satış, alıcı ülkenin sanayi katılımıyla kuruluyor. Yedinci dosyada ağır sınıf için söylenen ortak üretim mantığı, burada NATO’nun bir üyesi için Avrupalı bir ana yüklenici üzerinden işliyor.

T-50 ailesinin ihracat geçmişi

Güney Kore’nin avantajı bir sözleşme değil bir birikim. Aşağıdaki tablo, kamuya açık kayıtlarda öne çıkan adetleri gösteriyor. Adetler sözleşme adetleridir; teslimat durumu her satır için ayrıca doğrulanmalıdır.

T-50 ailesinin ihracat kayıtları. Adetler sözleşme adetleridir; teslimat durumu ayrı kalemdir.
AlıcıAdetNot
Endonezya16 T-50iMayıs 2011 sözleşmesi; teslimat 2013–2014 başı
Endonezya (ek)6 T-50iTemmuz 2021 sözleşmesi; teslimat Şubat–Haziran 2026
Irak24 T-50IQ—
Malezya18 FA-50M—
Filipinler12 uçak2025 sözleşmesi
Polonya48 uçak12 FA-50GF + 36 FA-50PL
Tayland—Alıcı listesinde; adet bu dosyada doğrulanmadı

Tablonun söylediği şey, bu bandın ihracatının tek sözleşmeyle değil tekrarlı sözleşmelerle kurulduğu. Endonezya 2011’de 16 uçak aldı ve on yıl sonra 6 uçak daha sözleşmeledi; Filipinler de kayıtlarda birden fazla sözleşmeyle görünüyor. Alıcı bir kez memnun kaldığında tekrar alıyor — bu, bir ürünün ihracat ürünü hâline geldiğinin en güçlü işareti. T-50 Golden Eagle’ın teknik analizi ayrı bir dosyada.

KAI T-50 Golden Eagle uçuşta
KAI T-50 Golden Eagle ailesi. Aile 20 Ağustos 2002’de uçtu; ilk ihracat sözleşmesi Mayıs 2011’de imzalandı.

Polonya satırı ailenin en büyük tek sözleşmesi ve bir NATO üyesi. Bu, altıncı dosyadaki dördüncü eşiğin — ittifak üyesi müşteri — bu bantta çoktan aşıldığını gösteriyor. HÜRJET ise aynı eşiği İspanya ile, ilk seri uçağı uçmadan önce aştı.

İki yol: birikim ile ortaklık

İki program aynı bandı farklı stratejilerle dolduruyor. Farkı tek cümleyle söylemek mümkün: biri zamanla ihracat kanıtı biriktirdi, diğeri ittifak ilişkisiyle bu kanıtı kısalttı.

İki ihracat stratejisinin karşılaştırması. Tablo model farkını gösterir; ürün karşılaştırması değildir.
ÖlçütT-50 / FA-50HÜRJET
İlk uçuş20 Ağustos 200225 Nisan 2023
İlk ihracat sözleşmesiMayıs 2011 (Endonezya)Aralık 2025 (İspanya)
İlk müşteri profiliGüneydoğu AsyaNATO üyesi, Avrupa
Satış yapısıDoğrudan ihracatOrtak sanayi: Airbus ana yüklenici
İhracat kanıtıYirmi yıllık tekrarlı sözleşmeTek büyük sözleşme
Envanter kanıtıÇok sayıda operatörİlk seri uçak Ağustos 2026’da uçtu

Son satır dürüstçe okunmalı. HÜRJET’in ihracat sözleşmesi güçlü, ama envanter kanıtı henüz çok taze: hava kuvvetleri için üretilen ilk seri uçak 30 Ağustos 2026’da 18 dakikalık ilk uçuşunu yaptı ve ilk parti olarak altı HÜRJET planlanıyor. TUSAŞ ürün sayfası Hava Kuvvetleri Komutanlığı’na teslimatı 2026 için öngörüyor. T-50 ailesi bu satırda yirmi yıllık bir avantaja sahip.

Altı eşik bu bantta nerede?

Altı eşik modeli jet eğitim bandına uygulandığında, iki programın durumu şöyle:

Altı eşiğin iki programdaki durumu.
EşikT-50 / FA-50HÜRJET
1. İç kullanıcı envanteriAşıldı (birikmiş)Başladı — ilk seri uçak uçtu
2. Operasyonel kullanımAşıldıBaşlamadı
3. İlk ihracat sözleşmesi2011Aralık 2025
4. İttifak üyesi müşteriPolonyaİspanya
5. Tedarik zinciri bağımsızlığıBu dosyada doğrulanmadıMotor yabancı (GE F404)
6. Yurt dışında üretimBu dosyada doğrulanmadıİspanya sözleşmesi ortak sanayi içeriyor

Tablonun en ilginç yanı sıralama. HÜRJET, üçüncü ve dördüncü eşikleri birinci eşikten önce aştı: ihracat ve ittifak müşterisi, envantere giriş tamamlanmadan geldi. Bu, muharip uçakta KAAN için görülen ters sıranın bir alt sınıftaki tekrarı. On birinci dosyada KAAN için anlatılan finansman mantığı — erken ihracat sözleşmesi programa gelir ve meşruiyet sağlıyor — burada da geçerli.

Bantta başka kim var?

Bu bant iki ürünle sınırlı değil. İleri jet eğitim ve hafif taarruz pazarında başka üreticilerin de programları var; bunları burada sıralamıyoruz çünkü iki program için kurulan doğrulanmış veri seti diğerleri için kurulmadı. HÜRJET’in doğrudan rakiplerle karşılaştırmaları ayrı dosyalarda: HÜRJET ile L-15 karşılaştırması buna bir örnek.

Yine de bir gözlem yapılabilir: bu bantta satışı belirleyen şey, uçağın azami hızı ya da menzili değil, alıcının mevcut eğitim sistemine ne kadar kolay oturduğu. Simülatörler, ders müfredatı, bakım altyapısı ve yedek parça zinciri bir jet eğitim uçağının parçası değil; bir eğitim sisteminin parçası. Bu yüzden bu bandın sözleşmeleri genellikle “uçak” değil “entegre eğitim sistemi” olarak adlandırılıyor — İspanya programı da böyle kurulmuş.

Filipinler Hava Kuvvetleri FA-50 savaş uçakları uçuşta
Filipinler Hava Kuvvetleri’nin FA-50’leri. Filipinler, T-50 ailesinin tekrar sipariş veren alıcılarından biri.

Eğitim sistemi: uçağın etrafındaki üç halka

Jet eğitim bandında ihracat kararı bir uçak kararından çok bir sistem kararı. Üç halka birlikte satın alınıyor ve üçü de programın takvimini belirliyor.

Bir jet eğitim sisteminin bileşenleri. Liste kavramsaldır; programların resmî iş kırılımları farklı olabilir.
HalkaİçeriğiNeden belirleyici
Uçakİleri jet eğitim ve hafif taarruz platformuSistemin en görünür parçası
Yer eğitimiSimülatörler, sınıf donanımı, müfredatPilot yetiştirme hızını belirler
DestekBakım, yedek parça, lojistikFilo hazır bulunuşluğunu belirler

Bu yapı Türk savunma sanayiinin son 25 yılında biriken sistem entegrasyon becerisini görünür kılıyor: uçağın yanında eğitim ve destek halkalarını da sunabilmek, ekosistemin derinleşmesinin bir ölçüsü. HÜRKUŞ’un kabul takvimi ile HÜRJET aynı üreticinin eğitim uçağı hattını oluşturuyor.

EM-PDI değerlendirmesi

Envanter Medya Program Gelişim Endeksi (EM-PDI) bu seride programları ortak ölçütlerle puanlamak için kullanılıyor; resmî bir sıralama değil, editoryal bir değerlendirmedir ve ağırlıkları serinin ilk dosyasında açıklanmıştır. T-50 ailesi operasyonel hizmet, üretim ölçeği ve kullanıcı çeşitliliğinde HÜRJET’in önünde; HÜRJET ise program hızı ve ittifak müşterisi kalemlerinde puan alıyor.

0255075100T-50 / FA-50 ailesiGüney Kore84HÜRJETTürkiye58EM-PDI, Envanter Medya editoryal değerlendirmesidir; resmî bir endeks değildir.

Aradaki fark yetenek değil zaman: T-50 ailesi yirmi yıllık teslimat ve kullanıcı birikimi taşıyor, HÜRJET’in ilk seri uçağı çok yakın zamanda uçtu. Puan, programın bulunduğu aşamanın ölçüsüdür ve aşama ilerledikçe değişir.

Karşılaştırmanın sınırları

Bu dosya ihracat sırasını ve program mimarisini karşılaştırıyor; uçakların yeteneklerini sıralamıyor. Sınırları açıkça yazmak gerekiyor:

  • T-50 ailesi bu bantta erken ve geniş. Altı ülkeye ulaşmış, tekrarlı sözleşmeler biriktirmiş ve yirmi yıllık bir teslimat geçmişi var. Bu, doğrulanmış bir olgudur ve olduğu gibi kayda geçirilmiştir.
  • HÜRJET’in kanıtı henüz taze. İlk seri uçak 30 Ağustos 2026’da uçtu; Hava Kuvvetleri’ne teslimat ve operasyonel hizmet adımları sürüyor.
  • İspanya sözleşmesinin değeri ve takvimi belirsiz. Kaynaklar farklı rakamlar aktarıyor; bu dosya hiçbirini seçmiyor.
  • Performans karşılaştırması yok. T-50 ailesi için üretici verisi bu dosyanın kaynak setine alınmadığı için tabloda yalnızca HÜRJET değerleri var.

Sonuç: aynı bant, iki farklı eşik sırası

Jet eğitim bandı bu serinin en temiz karşılaştırmalarından birini sunuyor, çünkü iki programın da hedef kitlesi aynı: eğitim sistemi kuran hava kuvvetleri. Güney Kore zamanla biriken bir ihracat geçmişi kurdu. Türkiye aynı mesafeyi bir Avrupa ortağıyla kısalttı. İkisi de geçerli; ikisinin riskleri de farklı. Zamanla biriken kanıt yenilenmesi zor bir avantaj; ortaklıkla kısaltılan eşik ise ortağın kararlarına bağımlı bir avantaj.

Serinin ana tezi burada da işliyor: fark ilk uçuşta değil, ilk uçuştan sonraki kararlarda ortaya çıkıyor. Bir sonraki dosya bandı değiştiriyor ve kara sistemlerine geçiyor. KAAN’ın rakip analizindeki karşılaştırma mantığı, kara platformlarında da aynı soruyu soruyor: kim erken davrandı, kim sonra hızlandı?

Serinin sıradaki dosyası

Dosya 13 — ALTAY ve K2: aynı kökten çıkan iki tank programı nasıl ayrıştı? Hava sistemlerinden kara sistemlerine geçiyoruz. ALTAY ile Güney Kore’nin K2 Black Panther’i, birbirinden ilham alan ve birbirinden farklı sonuçlar veren iki programı temsil ediyor. Serinin tamamı Türkiye ve Dünya Savunma Programları sayfasında.

Sıkça sorulan sorular

HÜRJET ilk uçuşunu ne zaman yaptı?

Birinci prototip 25 Nisan 2023’te, ikinci prototip 12 Kasım 2024’te uçtu. TUSAŞ’ın ürün sayfası iki prototipin birlikte 500’ün üzerinde test uçuşu yaptığını belirtiyor. Hava Kuvvetleri için üretilen ilk seri uçak 30 Ağustos 2026’da 18 dakikalık ilk uçuşunu yaptı.

HÜRJET’in resmî teknik özellikleri neler?

Üreticinin yayımladığı değerlerle: 13,6 metre boy, 9,5 metre kanat açıklığı, 4,1 metre yükseklik, 25 metrekare kanat alanı, 1,4 Mach azami hız, 45.000 fit servis tavanı, 1.060 deniz mili menzil, +8/−3 g yük limiti, 17.700 librelik GE F404-104 motor ve 7.500 libre faydalı yük.

İspanya HÜRJET’i satın aldı mı?

Evet. İspanya Savunma Bakanlığı’nın Silah ve Malzeme Genel Müdürlüğü, Airbus Defence and Space’i 2025 Aralık sonunda 30 HÜRJET için yüklenici olarak sözleşmeledi; Airbus ana yüklenici, TUSAŞ ortak geliştirme ortağı. Sözleşme tutarı ve teslimat takvimi kaynaklara göre farklı aktarıldığı için bu dosyada rakam verilmemiştir.

FA-50 hangi ülkelere ihraç edildi?

KAI’nin T-50 ailesi Endonezya, Irak, Malezya, Filipinler, Polonya ve Tayland’a ihraç edildi. Kaynaklarda öne çıkan adetler: Endonezya 16 T-50i (2011 sözleşmesi, teslimat 2013-2014) ve 2021’de sözleşmelenen ek 6 T-50i, Irak 24 T-50IQ, Malezya 18 FA-50M, Filipinler 12 uçak (2025 sözleşmesi) ve Polonya 48 uçak (12 FA-50GF + 36 FA-50PL).

T-50 ailesi ilk ihracatını ne zaman yaptı?

T-50 20 Ağustos 2002’de ilk uçuşunu yaptı. İlk ihracat sözleşmesi Mayıs 2011’de Endonezya ile 16 T-50i için imzalandı; teslimatlar 2013’te başlayıp 2014 başında tamamlandı. Yani ilk uçuştan ilk ihracat sözleşmesine dokuz yıl geçti.

HÜRJET ile FA-50 aynı sınıfta mı?

Aynı banttalar: ileri jet eğitim ve hafif taarruz. Bu, KAAN ve KF-21 gibi muharip uçaklardan ve insansız sistemlerden ayrı bir sınıf; bu dosyanın tabloları yalnızca bu bandı karşılaştırıyor.

Bu dosyada neden birim fiyat yok?

Ne HÜRJET ne de FA-50 için üretici veya alıcı devlet tarafından doğrulanabilir bir birim fiyat açıklanmış durumda; İspanya sözleşmesinin toplam değeri de kaynaklara göre farklı aktarılıyor. Seride uygulanan kural gereği açıklanmamış maliyet iddiası tabloya yazılmaz.

Türk savunma sanayiindeki son gelişmeler: ASELSAN, TUSAŞ, ROKETSAN, BAYKAR, HAVELSAN, MKE ve diğer savunma şirketlerinden en yeni gelişmeleri Türk savunma sanayii haberleri sayfamızdan takip edebilirsiniz.

Benzer Yazılar