Northrop çekildi: ABD Donanması’nın eğitim jeti yarışı ikiye indi

Yedi ayda giren, yedi ayda çıkan ortak

Northrop Grumman, Şubat 2026’da SNC ve General Atomics Aeronautical Systems (GA-ASI) ile bir yönetici mutabakatı imzalayarak “Team Freedom” adı verilen ekibe katılmıştı. Mutabakatın amacı açıktı: SNC’nin sıfırdan tasarladığı eğitim uçağını, Northrop’un deniz havacılığı tecrübesi ve GA-ASI’nin seri üretim altyapısıyla birleştirip Donanma’ya “tavizsiz” bir çözüm sunmak. Yedi ay sonra Northrop bu ortaklıktan ayrıldığını açıkladı.

Şirketin açıklaması, savunma sanayiinde portföy kararlarının nasıl gerekçelendirildiğinin tipik bir örneği: “Disiplinli portföy yönetimimizin ve muharibi önceliklendirme taahhüdümüzün bir parçası olarak, kaynaklarımızı olgun kabiliyetlerimizin ve yatırımlarımızın en büyük görev etkisini yaratabileceği fırsatlara odaklamayı seçtik.” Cümlenin savunma sanayii dilinden Türkçesi şudur: bu yarışta kazanma ihtimalimizle harcayacağımız para birbirini tutmuyor.

GA-ASI ise ekipte kalmayı sürdürüyor. Yani Freedom Trainer teklifi masadan kalkmış değil; sadece arkasındaki sanayi koalisyonu bir halka inceldi. Donanma tarafında da resmî bir tepki gelmedi — bu tür çekilmeler ihale süreci devam ederken genellikle sessizce kayda geçer.

Ancak Northrop’un ayrılışı tek başına okunduğunda anlamsızdır. Anlamlı olan, aynı yarıştan bir yıl içinde art arda çıkan isimlerin listesi.

Dört teklifin ikiye inmesi: elemeyi fiyat değil güverte yaptı

UJTS, ABD Donanması’nın 1990’ların başından beri kullandığı T-45 Goshawk eğitim jetlerinin yerine geçecek. Program, Donanma ve Deniz Piyadeleri’nin jet pilotu yetiştirme hattının tamamını — uçak, simülatör, yer eğitim sistemi ve destek altyapısını — kapsıyor. Nihai teklif çağrısı 26 Mart 2026’da yayımlandı, teklifler 29 Haziran’da toplandı. Beklenti sözleşmenin 2027 Mart’ında imzalanmasıydı; Donanma bu tarihi 30 Haziran 2027‘ye çekti.

Yarışa dört ciddi teklifle girilmişti: Boeing’in ABD Hava Kuvvetleri için geliştirdiği T-7A Red Hawk‘ın deniz türevi, Lockheed Martin’in Kore Havacılık Sanayii (KAI) ile sunduğu TF-50N, Textron Aviation Defense’in Leonardo ile sunduğu M-346N ve SNC’nin sıfırdan tasarladığı Freedom Trainer. Lockheed Martin–KAI ikilisi Nisan 2026’da, Boeing ise Haziran 2026’da yarıştan çekildi.

Bu üç çekilmenin ortak paydası dikkat çekici: ayrılanların üçü de mevcut bir kara eğitim uçağını denize uyarlamayı teklif ediyordu. Çünkü Donanma’nın şartnamesindeki en zor madde hız, menzil ya da avionik değil; uçak gemisi iniş antrenmanı. Bir eğitim jetinin gemi güvertesine “çakılırcasına” inmeyi öğretebilmesi için iniş takımının, gövde omurgasının ve kanat bağlantılarının kara uçaklarına göre çok daha ağır yüklere dayanması gerekiyor.

T-45 Goshawk’ın kendisi de tam bu yüzden doğmuştu: İngiliz BAE Hawk’ın gövdesi, McDonnell Douglas tarafından güçlendirilmiş iniş takımı, çift tekerlekli burun dikmesi ve kuyruk kancasıyla yeniden inşa edilmişti. Otuz yıl sonra Donanma’nın yeniden aynı kapıya dayanması, sorunun yazılımla ya da motor seçimiyle çözülebilecek bir sorun olmadığını gösteriyor.

Ayakta kalan iki felsefe: uyarlama mı, beyaz sayfa mı?

Geriye kalan iki teklif, aynı ihaleye taban tabana zıt iki mühendislik felsefesiyle giriyor. Textron Aviation Defense ile Leonardo’nun sunduğu M-346N, İtalyan M-346 Master’ın deniz görevine uyarlanmış türevi. M-346, İtalya, Polonya, İsrail, Singapur, Yunanistan, Azerbaycan ve daha birçok ülkenin envanterinde bulunan, olgunlaşmış ve maliyeti öngörülebilir bir platform. Argümanı basit: uçak zaten uçuyor, eğitim müfredatı zaten yazılmış, risk düşük.

SNC’nin Freedom Trainer‘ı ise yarışın tek sıfırdan tasarımı. Dijital tasarım ortamında geliştirilen uçak, doğrudan deniz eğitim görevine göre boyutlandırıldı. Firmanın açıkladığı rakamlar, tasarımın hangi gerekçeyle sıfırdan başladığını da açıklıyor: 16.000 saat gövde ömrü ve 35.000’e kadar uçak gemisi temas-kalk (touch-and-go) ile saha uçak gemisi iniş antrenmanı (FCLP) — üstelik FCLP’yi havada kesmeden, tekerlek yere değene kadar yapabilme kabiliyeti.

Bu son madde teknik bir ayrıntı gibi görünür ama programın kalbidir. Saha uçak gemisi iniş antrenmanı, pilotların kara pistine çizilmiş sanal bir güverteye, gemiye iner gibi alçalarak yaklaşmasıdır. Çoğu kara eğitim jeti bu manevrayı yalnızca “yaklaşma” seviyesinde yapabilir; tekerlek temasına kadar sürdürmek, gövdeye her seferinde gemi inişine yakın bir darbe yüklemek demektir. Onbinlerce tekrar ise bu darbenin yorulma ömrüne dönüşmesi demektir.

Açık sistem mimarisi (Open System Architecture) ise iki teklifte de ortak vaat. Donanma, otuz yıl kullanacağı bir eğitim uçağının görev bilgisayarını ve eğitim yazılımını tek üreticiye kilitlemek istemiyor; simülatör ile gerçek uçağın aynı dijital altyapıyı paylaşması, uçuş saatinin pahalı kısmını yer eğitimine kaydırmayı hedefliyor.

Teknik çerçeve: UJTS programının temel verileri

Neden bu kadar az üretici bu işi yapabiliyor?

İleri jet eğitim uçağı, savunma havacılığının en aldatıcı kategorisidir. Dışarıdan bakıldığında bir savaş uçağının küçüğü gibi görünür; oysa şartnamesi savaş uçağınınkinden farklı ve bazı başlıklarda daha zordur. Bir avcı uçağı ömrü boyunca birkaç bin iniş yapar, eğitim uçağı ise on binlerce. Bir avcı uçağının pilotu deneyimlidir, eğitim uçağının pilotu tanım gereği acemidir — yani uçak, hatayı affetmek zorundadır.

Bu yüzden dünyada ciddi anlamda ileri jet eğitim uçağı üretebilen ülke sayısı bir elin parmaklarını geçmez: İtalya (Leonardo M-346), Güney Kore (KAI T-50 ailesi), ABD (Boeing T-7A), Çin (Hongdu L-15), Rusya (Yak-130) ve Türkiye (TUSAŞ HÜRJET). Geri kalan pek çok ülke, jet eğitimini ya turboprop uçaklarla sınırlı tutar ya da ikinci el platform satın alır.

Uçak gemisi kabiliyeti eklendiğinde liste bir anda tek haneye düşer. Dünyada hâlen faal olan gemi tabanlı jet eğitim uçağı tipi neredeyse yalnızca T-45’tir; diğer donanmalar jet pilotlarını ya kara pistlerinde yetiştirip doğrudan muharip uçakla gemiye geçirir ya da müttefik donanmalarının eğitim hatlarını kullanır. ABD Donanması’nın bugün karşılaştığı tedarikçi kıtlığı, tam olarak bu dar pazarın doğal sonucudur.

Eklemek gerekir ki dar pazar, yüksek kâr anlamına da gelmiyor. Boeing’in T-7A programında yaşadığı gecikmeler ve sabit fiyatlı sözleşmelerden doğan zararlar, sektörde eğitim uçağı ihalelerine yaklaşımı belirgin biçimde temkinli hâle getirdi. Northrop’un “kaynaklarımızı başka fırsatlara odaklıyoruz” cümlesini bu arka planla birlikte okumak gerekiyor.

Türkiye Açısından Değerlendirme: aynı soru, farklı cevap

ABD Donanması’nın yaşadığı çıkmaz — hazır bir kara eğitim jetini denize uyarlamanın beklenenden pahalı ve riskli çıkması — Türkiye’nin on yıl önce başka bir noktadan girdiği bir sorunun aynısıdır. TUSAŞ, T-38 ve F-5 kuşağının yerine geçecek uçağı ararken hazır platform uyarlamak yerine sıfırdan tasarım yolunu seçti ve HÜRJET ortaya çıktı.

HÜRJET’in bugünkü tablosu şöyle: ilk prototip 25 Nisan 2023’te uçtu; Türk Hava Kuvvetleri için üretilen ilk seri üretim uçağı 30 Ağustos 2026’da Kahramankazan’daki tesisten havalanarak 18 dakikalık ilk uçuşunu tamamladı. İhracat cephesinde İspanya, F-5 filosunun yerine 45 HÜRJET için yaklaşık 3,12 milyar avroluk paketi onayladı; bugün itibarıyla kesin sözleşme 30 uçak için geçerli, kalan 15’i opsiyon niteliğinde. Teslimatların 2028’de başlaması planlanıyor. Motor tarafında ise TUSAŞ ile GE Aerospace, 5 Mayıs 2026’da F404 motorları için tedarik anlaşması duyurdu; taraflar motorun montaj, muayene ve testinin Türkiye’de TEI tarafından yapılmasını da masaya koydu.

Habere doğrudan değen kısım ise şu: TUSAŞ, HÜRJET’in gemi tabanlı türevi üzerinde çalışmaya başladığını açıkladı. Hedef platform, Türk Donanması’nın gelecekteki uçak gemisi MUGEM. Açıklanan çerçeveye göre gemi tipi HÜRJET öncelikle STOBAR (rampadan kalkış, kanca ile iniş) usulüne göre tasarlanıyor; CATOBAR (mancınıkla kalkış) uyumluluğu ise teknoloji hazır olduğunda devreye alınacak bir üst seçenek olarak rafta tutuluyor.

Bu iki hikâyeyi yan yana koymak, “kim önde” sorusunu sormak için değil; aynı mühendislik tercihinin iki farklı ölçekte nasıl karşılığını bulduğunu görmek için anlamlı. ABD Donanması 216 uçaklık bir filoyu, dünyanın en yoğun uçak gemisi eğitim hattını besleyecek şekilde yenilemeye çalışıyor ve bunu yaparken beyaz sayfadan tasarıma mecbur kaldığını görüyor. Türkiye çok daha küçük bir filo ve henüz inşa hâlinde bir gemi için aynı tercihi baştan yapmış durumda; farkı ölçek ve takvim yaratıyor, mantık aynı. Üstelik Ankara, gövde tasarımı ile gemi türevi kararını kendi verirken motorda hâlâ dışa bağımlı — TEI’nin TF serisi motorları devreye girene kadar bu denklem sürecek.

Bundan sonra ne olacak?

Donanma’nın önünde iki teklif ve 30 Haziran 2027’ye kadar zaman var. Rekabetin ikiye inmesi, kâğıt üzerinde değerlendirme sürecini kolaylaştırsa da pazarlık gücü açısından müşterinin aleyhine bir tablo: iki teklif, fiyat baskısı kurmak için ideal bir sayı değil.

Asıl belirleyici olacak soru, Donanma’nın riski nerede görmek istediği. Olgun bir platformu deniz görevine uyarlamanın riski mühendislikte; sıfırdan tasarımın riski ise takvimde ve maliyette. T-45 filosunun yaş ortalaması her geçen yıl bu ikilemi daha pahalı hâle getiriyor.

Türkiye açısından takip edilmesi gereken başlık ise HÜRJET’in gemi türevinin ne kadar somutlaşacağı. MUGEM’in inşa takvimi ile uçağın olgunlaşma takvimi örtüştüğü ölçüde, Türkiye gemi tabanlı jet eğitim uçağı üreten çok dar kulübün ikinci üyesi olma ihtimalini masada tutuyor.

Kaynaklar

• Breaking Defense — “Northrop drops off SNC-led Navy trainer team”, 14 Eylül 2026
• Sierra Nevada Corporation — “SNC Signs Charter with Northrop Grumman and General Atomics Aeronautical Systems to Deliver Freedom Trainer for UJTS” basın açıklaması
• The Aviationist — “U.S. Navy Launches Competition for T-45’s Replacement with Final RFP”, 30 Mart 2026
• GE Aerospace — “GE Aerospace and Turkish Aerospace Announce Agreement for F404 Engines for the HÜRJET Program”, 5 Mayıs 2026
• TUSAŞ / Anadolu Ajansı — HÜRJET İspanya ihracat sözleşmesi ve ilk seri üretim uçağının uçuşu

İlgili Haberler

HÜRJET, T-38’in yerini alacak mı?Dünyanın en büyük eğitim uçağı üreticileriABD Hava Kuvvetleri 2032’de 500 insansız muharip uçak hedefliyor