TUSAŞ İştirakleri ve Ortaklıkları: TEI, TCI ve EUROTAI

TUSAŞ’ın (Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.) iştirakleri, hisse sahibi olduğu şirketlerdir; ortaklıkları ise lisans, iş paketi ve program düzeyinde yürüttüğü sanayi işbirlikleridir. En bilinen iştiraki, çoğunluk hissesine sahip olduğu motor şirketi TEI’dir (TUSAŞ Motor Sanayii). Kabin içi sistemler alanında TCI, helikopter yapısal üretiminde EUROTAI diğer iştirak/ortak girişimlerdir. Bunların yanında TUSAŞ; Airbus, Boeing, Leonardo, Sikorsky ve Lockheed Martin gibi firmalarla hisse şartı olmayan sanayi ortaklıkları yürütür. Kimi pay oranları ise resmî olarak ayrıntılı açıklanmadı.

TUSAŞ iştirakleri ve ortaklıkları nelerdir?

TUSAŞ’ta iştirak ile ortaklık iki farklı kavramdır. İştirak, TUSAŞ’ın doğrudan hisse sahibi olduğu şirketi anlatır; şirketin sermayesinde payı vardır ve yönetimine katılır. Ortaklık ise daha geniş bir kavramdır: hisse şartı olmadan lisans anlaşması, ortak üretim, iş paketi ya da program düzeyinde yürütülen sanayi işbirliğini kapsar. Bu ayrım önemlidir, çünkü TUSAŞ’ın Airbus veya Boeing için parça üretmesi bir iştirak değil, bir iş paketi ortaklığıdır.

TUSAŞ’ın hisse sahibi olduğu başlıca şirketler; motor alanında TEI (TUSAŞ Motor Sanayii), kabin içi sistemlerde TCI (Türk Kabin İçi Sistemleri) ve helikopter yapısal üretiminde EUROTAI‘dir. Bunların dışında şirket, uluslararası havacılık devleriyle iş paketi ve program ortaklıkları yürütür. TUSAŞ’ın kendisi ise borsada işlem görmez; ortaklık yapısında TSKGV %54,49, SSB %45,45 ve THK %0,06 paya sahiptir.

TEI: TUSAŞ’ın motor iştiraki

TUSAŞ’ın amiral iştiraki, havacılık motoru üreten TEI’dir (TUSAŞ Motor Sanayii A.Ş. / TUSAŞ Engine Industries). 1985’te ortak girişim olarak kurulan şirketin merkezi Eskişehir’dedir ve ortaklık yapısı şöyledir:

• TUSAŞ (TAI): %50,5 — çoğunluk hissesi TUSAŞ’tadır.
• General Electric (GE Aerospace): %46,2
• TSKGV ve THK: birlikte %3,3

TEI; motor geliştirme, parça üretimi ve bakım-onarım (MRO) alanlarında çalışır. Geliştirdiği ve ürettiği başlıca motorlar arasında insansız hava araçları için PD170 (AKINCI ve AKSUNGUR’da kullanılan pistonlu motor), GÖKBEY helikopteri için yerli turboşaft TS1400, jet motoru geliştirme programı TF6000 ve KAAN için hedeflenen yerli motor TF35000 yer alır. TF35000 bir geliştirme/hedef programıdır ve henüz seri üretime hazır değildir. TEI ayrıca GE F110 motorları için bakım-onarım anlaşmasına sahiptir ve GE, Pratt & Whitney ile Rolls-Royce gibi küresel üreticilere motor parçası üretir.

İştiraklerin yanında TUSAŞ, hisse şartı olmayan uluslararası sanayi ve program ortaklıkları yürütür. Bu ortaklıklar; lisanslı üretim, ortak geliştirme ve yapısal iş paketi biçiminde olabilir. Aşağıdaki tablo başlıca işbirliklerini özetler; F-35 iş payında olduğu gibi tarihsel değişimler ayrıca not edilmiştir.

İştirak ve ortaklıkların ölçeği, ana şirketin kurumsal büyüklüğüyle birlikte okunduğunda daha anlamlı olur. TUSAŞ, Defense News Top 100 (2025) listesinde 47. sırada yer almış ve yaklaşık 2,2 milyar dolar savunma geliri bildirmiştir.

Ekosistem ortakları: iştirak değil, alt sistem tedarikçisi

TUSAŞ’ın platformlarında görev alan bazı büyük Türk savunma firmaları, sıkça iştirak sanılsa da aslında ekosistem ortağıdır; yani hisse ilişkisi olmadan alt sistem tedarik eden şirketlerdir. Aviyonik, radar ve elektro-optik sistemlerde ASELSAN; yazılım ve simülasyonda HAVELSAN; mühimmatta ROKETSAN ve TÜBİTAK SAGE bu rolü üstlenir. Motor tarafındaki TEI ise hem ekosistem tedarikçisi hem de TUSAŞ’ın çoğunluk hissesine sahip olduğu bir iştirak olması nedeniyle çift konumdadır. TUSAŞ, bu yapının merkezinde platform ana yüklenicisi (prime contractor) olarak tasarım ve entegrasyonu üstlenir; bir platformdaki her alt sistem TUSAŞ ürünü değildir.

İştirak ile ortaklık arasındaki fark neden önemli?

Kamuoyunda TUSAŞ’ın Airbus veya Boeing için üretim yapması bazen sahiplik ilişkisi gibi anlaşılabiliyor. Oysa bu firmalarla ilişki, hisse içermeyen iş paketi ortaklığıdır: TUSAŞ, bu üreticilerin uçakları için yapısal parça ve kompozit üretir, ancak onların ortağı ya da hissedarı değildir. Aynı şekilde F-35 iş payı da bir tedarik ilişkisiydi; Türkiye 2019’da programdan çıkarılınca bu iş payı sona erdi. Buna karşılık TEI, TCI ve EUROTAI gerçek anlamda iştirak/ortak girişimdir, çünkü TUSAŞ bunların sermayesinde paya sahiptir. Bu ayrım; hangi teknolojinin yerli kabiliyet, hangisinin dış tedarik ya da lisanslı üretim olduğunu doğru okumak için önemlidir. Kesinleşmemiş pay oranları ve anlaşma ayrıntıları için dönemi belirtilen resmî kaynaklar esas alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

TUSAŞ’ın iştirakleri nelerdir?

TUSAŞ’ın başlıca iştirakleri; motor alanında TEI (TUSAŞ Motor Sanayii), kabin içi sistemlerde TCI (Türk Kabin İçi Sistemleri) ve helikopter yapısal üretiminde EUROTAI’dir. İştirak, TUSAŞ’ın sermayesinde payı bulunan şirket demektir. Bunların dışında şirketin, hisse içermeyen uluslararası sanayi ve program ortaklıkları da vardır.

TEI TUSAŞ’ın mı?

TEI (TUSAŞ Motor Sanayii), TUSAŞ’ın çoğunluk hissesine sahip olduğu bir iştiraktir. 1985’te kurulan şirkette TUSAŞ %50,5, General Electric %46,2, TSKGV ve THK ise birlikte %3,3 paya sahiptir. Yani TUSAŞ, TEI’nin en büyük ortağıdır ancak TEI ayrı bir tüzel kişiliktir; havacılık motorları geliştirir ve üretir.

TCI hangi şirketlerin ortaklığıdır?

TCI (Türk Kabin İçi Sistemleri), Türk Hava Yolları (THY), TUSAŞ ve HAVELSAN’ın ortak kuruluşudur ve 2010’da kurulmuştur. Uçak koltuğu, galley, lavabo ve uçuş içi eğlence-bağlantı (IFEC) sistemleri üretir. 2023’te koltuk üreticisi TSI ve uçuş içi eğlence şirketi Cornea ile birleşmiştir. Ortakların kesin pay oranları resmî olarak ayrıntılı açıklanmadı.

TUSAŞ Airbus ve Boeing’in ortağı mı?

Hayır. TUSAŞ’ın Airbus ve Boeing ile ilişkisi hisse içermez; bu bir iş paketi ortaklığıdır. TUSAŞ, Airbus (A350, A320 ailesi) ve Boeing (787 vb.) uçakları için yapısal parça ve kompozit üretir. Yani tedarikçi/iş paketi ortağıdır, hissedar değildir. EUROTAI ise Airbus Helicopters ile kurulan ayrı bir ortak girişimdir.

T129 ATAK hangi ortaklıkla üretildi?

T129 ATAK, İtalyan AgustaWestland (bugün Leonardo) ile kurulan lisans ve ortak geliştirme ortaklığının ürünüdür; İtalyan A129 Mangusta temel alınarak Türkiye’nin ihtiyaçlarına göre geliştirilmiştir. Bu, TUSAŞ’ın uluslararası bir firmayla yürüttüğü program ortaklığına iyi bir örnektir; ATAK’ın seri üretimi ve entegrasyonu TUSAŞ tarafından yapılır.

TUSAŞ hâlâ F-35 üretiminde yer alıyor mu?

Hayır. TUSAŞ, geçmişte F-35 (Müşterek Taarruz Uçağı / JSF) programında yapısal parça iş payına sahip bir tedarikçiydi. Ancak Türkiye 2019’da programdan çıkarıldı ve bu iş payı sona erdi. Dolayısıyla F-35 iş payı bugün için tarihsel bir ilişkidir; güncel bir ortaklık değildir.

Ekosistem ortağı ile iştirak aynı şey mi?

Hayır. ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN ve TÜBİTAK SAGE gibi firmalar TUSAŞ platformlarına aviyonik, yazılım ve mühimmat gibi alt sistemler sağlayan ekosistem ortaklarıdır; TUSAŞ’ın bunlarda hissesi yoktur. İştirak ise TUSAŞ’ın sermayesinde payı bulunan şirkettir (TEI, TCI, EUROTAI). TEI, hem motor tedarikçisi hem de iştirak olduğu için iki role birden sahiptir.

Kaynaklar

• TUSAŞ resmî kurumsal sitesi — tusas.com
• TEI (TUSAŞ Motor Sanayii) resmî sitesi — tei.com.tr
• GE Aerospace basın açıklamaları — TEI ortak girişim ve F110 MRO duyuruları
• Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) — program ve işbirliği duyuruları
• Defense News Top 100 (2025 listesi) — şirket sıralaması ve gelir verileri
• Wikipedia — Turkish Aerospace Industries ve Tusaş Engine Industries maddeleri

İlgili İçerikler