ANALİZ – Rusya’nın silah fabrikalarına savaş sonrası ne olacak?

Asaf Türk, Envanter Medya için savunma ve güvenlik analizleri yazıyor.
Rusya’nın T-90M tanklarını üreten Nijni Tagil’deki Uralvagonzavod’da sivil bölümün haftada dört güne geçtiği ve çalışanlarının yaklaşık onda birini işten çıkardığı bildiriliyor. Askerî hatlar ise durmadan çalışıyor. Küçük bir ayrıntı gibi görünse de sistemin baskı altında nasıl davrandığını gösteriyor: Fabrika savaşın ihtiyaç duyduğu ürünü üretmeyi bırakmadı, barış ekonomisinin ihtiyaç duyacağı ürünü ise şimdiden kısıyor.
Ateşkes görüşmeleri uzadıkça Rus sanayisinin üstünde asılı duran soru bu. 2026 federal bütçesinin yaklaşık yüzde 38’i, yani 16,8 trilyon ruble savunma ve iç güvenliğe gidiyor. SIPRI araştırmacısı Julian Cooper, bu yılki fiilî askerî harcamanın ilk plandan çok yüksek olarak yaklaşık 180 milyar euroya ulaşabileceğini tahmin ediyor. Bu kadar beslenen bir sistem siparişler kesilince kendiliğinden kapanmıyor. Rus ekonomisine dair daha geniş analizimiz Rusya’nın bitip bitmediğini sormuştu; bu yazı daha dar ve daha pratik bir soruyu soruyor: Fabrikalara ne olacak?
Kapatma düğmesi olmayan bir savaş için kurulmuş sektör
Avrupa Politika Analizi Merkezi (CEPA), Rus silah üretiminin bugünkü durumunu “yönetilen bozulma” olarak tanımlıyor. Savaşın dördüncü yılında ilk taarruzları besleyen Sovyet dönemi tank ve zırhlı araç stokları eriyor ve Rusya daha yeni zırhlı araçları sıfırdan üretmeye itiliyor. Ukrayna istihbaratı, Rusya’nın ayda yaklaşık 3.000 Geran-4/5 jet dron ürettiğini, daha sonraki bir raporda ise bunun 4.000’e çıktığını söylüyor ve toplam dron üretimini ayda 10.000 civarına koyuyor. Bunlar Ukrayna’nın tahminleri ve o gözle okunmalı; ama gidişat tartışmalı değil: Rusya Sovyet mirasını kesintisiz bir üretim hattına çevirdi.
Para tarafı daha karışık bir hikâye anlatıyor. Sektörün büyük bölümüne sahip devlet şirketi Rostec’in 2025’te gelirini yüzde 25 artırdığı, net kârının ise yüzde 42 düştüğü bildiriliyor, çünkü büyüme sağlıklı talepten değil Kremlin siparişlerinden geldi. Ukrayna Dış İstihbarat Servisi, Rusya’da sanayi üretiminin 2026’da yüzde 0,2 küçüleceğini öngörüyor. Politika faizini 23 Ekim’de yüzde 14’te tutan Merkez Bankası ise ekonominin üçüncü çeyrekte yeniden “aşırı ısınma” bölgesine girdiğini söyledi. Bir sektör sipariş defterinde güçlü, bilançoda zayıf görünebilir. Rus silah fabrikaları şu an tam bu durumda.
Barışı kolaylaştırmayan, zorlaştıran işgücü açığı
İnsanları saymak silahları saymaktan zor. Silah sanayiinin işgücüne dair tahminler iki milyona kadar çıkıyor, ancak bu rakam tartışmalı; yalnızca Rostec’in 2022’de yaklaşık 660.000 çalışanı olduğu bildirilmişti. Daha iyi belgelenen şey açık. Yuri Borisov Haziran 2022’de işgücü açığını 120.000 mühendis dâhil 400.000 olarak belirtti; Uralvagonzavod’a ve birçok başka tesise ev sahipliği yapan Urallar’da ise personel açığının 2023’te bir önceki yıla göre yüzde 60 arttığı bildirildi.
İlk bakışta işgücü sıkıntısı, ateşkes sonrası kitlesel işsizliğe karşı bir güvence gibi görünüyor. Öyle değil. Savunma tesislerinde ücretler tam da işçi az olduğu için yükseltildi ve bu ücretler savaş siparişleriyle ödeniyor. Tedarik yavaşlayınca ilk giden iş değil, ücret primi oluyor; ekonomisi tek bir tesise bağlı şehirler bunu çabuk hissediyor. Aynı anda eve dönen askerler, dört yıldır çarpıtılmış bir işgücü piyasasında iş arayacak. Barıştan sonraki risk ani bir işten çıkarma dalgasından çok, savaşa en çok bağımlı bölgelerde gelirin yavaş yavaş erimesi.
Dönüşüm: Rusya bunu daha önce denedi
Moskova bu yoldan bir kez geçti. 1990’ların başında Sovyet dönemi siparişleri çöktüğünde birçok tesis, başarılı birer sivil üreticiye dönüşerek değil, başta Hindistan ve Çin olmak üzere dışarıya satış yaparak ayakta kaldı. Bugünkü plan aynı iddiayı tekrarlıyor: Savunma işletmelerinin gelirlerindeki sivil payı 2030’a kadar yüzde 50’ye çıkarması, kamu kurumlarının da bu ürünleri alması öngörülüyor. Mevcut haberlerde bu hedefin tutturulduğunu gösteren bir şey yok; Uralvagonzavod örneği ise tersini gösteriyor, çünkü kısılan taraf sivil bölüm.
İhracat ise öteki geleneksel emniyet supabı ve o da daraldı. SIPRI, dünyanın en büyük on silah tedarikçisi arasında ihracatı 2016–20 ile 2021–25 arasında düşen tek ülkenin Rusya olduğunu, düşüşün yüzde 64 olduğunu ve bunun çoğunlukla Cezayir, Çin ve Mısır’a satışların azalmasından kaynaklandığını buldu. Rosoboronexport, 2026’nın ilk yarısında 13 milyar doları aşan ihracat sözleşmesi imzaladığını söylüyor, ancak bu rakam şirketin kendi beyanı ve doğrulanmış değil. Cezayir tek olası yabancı Su-57E kullanıcısı olarak görünüyor ve Hindistan’ın uçaktan uzaklaştığı bildiriliyor. Görünen az sayıdaki anlaşmadan birine Etiyopya’nın Su-35 ve S-400 teslimatı haberimizde baktık.
Bu iş üç şekilde sonuçlanabilir
Diplomatik tablo iki yöne birden gidiyor. ABD, Ukrayna ve Rusya heyetleri 10–11 Kasım’da Abu Dabi’de bir araya geldi; ancak Putin 19 Kasım’da, köprünün neden dayandığını ve saldırının nasıl geliştiğini anlattığımız Kerç Köprüsü saldırısının ardından Rusya’nın sınırlı bir ateşkesi görüşmeyeceğini söyledi. Ukrayna, Ekim’de Rusya içinde, savunma tesisleri dâhil, en az 30 askerî ve stratejik hedefi vurduğunu açıklıyor; yani fabrikalar şimdi bile savaştan yalıtılmış değil.
İlk senaryo, bir anlaşma olmadan donmuş çatışma. Fabrikalar savaş temposunda çalışmaya devam ediyor, çünkü stoklarını eritmiş bir ordunun bunları yeniden kurması gerekiyor; gerilim kapanmalar olarak değil, enflasyon ve yüksek politika faizi olarak ortaya çıkıyor. İkincisi, kısmi yaptırım hafifletmesiyle müzakereli bir çözüm: Siparişler düşüyor, ama ihracat ve sivil dönüşüm şokun bir kısmını emme şansı buluyor. Üçüncüsü yavaş sıkışma: Bütçeler daralıyor, savunma kentlerinde ücretler duruyor ve işgücü tek bir dramatik an olmadan dağılıyor. Bunların hiçbiri öngörü değil; kanıtların izin verdiği biçimler.
Türkiye için bunun pratik sonuçları var. Karadeniz güvenliği Rus sanayisinin ne kadar büyük ve ne kadar saldırgan kaldığına bağlı; Türk dron ve zırhlı araç ihracatçıları da bir zamanlar Rus tedarikçilerin avantajlı olduğu pazarlarda görünür oldu, ancak Batılı ve Çinli rakipler aynı alıcıların peşinde. Ankara’nın dengeyi de koruması gerekiyor: Batı’dan alıyor, Rusya ile ticaret yapıyor, Ukrayna’ya satıyor. Hangi senaryonun geldiğini dört gösterge gösterecek: Rostec’in sonuçları, Merkez Bankası’nın faiz kararları, 2027 bütçesindeki savunma kalemi ve Rosoboronexport’un açıkladığı sözleşmelerin doğrulanmış teslimatlara dönüşüp dönüşmediği.
Kaynaklar
CEPA – Managing Russia’s Military-Industrial Degradation · The National Interest – Russia’s Arms Industry Is in Deep Trouble · Jamestown Foundation – Workforce Shortages Plague Russian Arms Manufacturing · UNITED24 Media – Russia’s war economy starts to crack · Militarnyi – Geran-4/5 production · The Moscow Times – Russian arms exports fall 64% · Jamestown – Rosoboronexport’s sales status uncertain · Indian Defence News – Su-57E export push · CBS News – Putin and the bridge strike · Euronews – Abu Dhabi talks

