S-400 ne kadar? Türkiye, Hindistan ve Çin anlaşmalarındaki rakamların arka planı

“Bir S-400 kaç para?” sorusu, savunma gündeminde en sık sorulan ama en az doğru yanıtlanan sorulardan biri. Bunun basit bir nedeni var: Rusya, bu hava ve füze savunma sistemi için herkese açık bir fiyat tarifesi yayımlamıyor. Elimizdeki rakamlar, alıcı ülkelerin ya da Rus devlet kuruluşlarının açıkladığı toplam anlaşma tutarlarından ibaret. Bu tutarların her biri farklı içerik, farklı ödeme koşulları ve farklı siyasi pazarlıklar barındırıyor.
Bu yazıda tahmini bir birim fiyat üretmek yerine, kamuya mal olmuş üç büyük sözleşmeyi, bu sözleşmelerin neden doğrudan kıyaslanamayacağını ve Türkiye açısından faturanın neden imza bedelinin çok ötesine geçtiğini ele alıyoruz.
Bilinen üç sözleşme
Çin: S-400’ün yurt dışındaki ilk müşterisi Pekin oldu. Rus iş gazetesi Vedomosti’nin 2014 sonbaharında duyurduğu bilgiye göre Rosoboronexport ile Çin Savunma Bakanlığı arasında imzalanan anlaşma en az altı taburluk teslimatı kapsıyordu ve değeri 3 milyar doların üzerindeydi. Bu rakam ne Moskova ne de Pekin tarafından resmen teyit edildi. Teslimatlar 2018’de başladı.
Türkiye: Ankara ile Moskova arasındaki kredi anlaşması 29 Aralık 2017’de imzalandı ve Rostec, sözleşmenin değerini 2,5 milyar dolar olarak açıkladı. Rostec’in başındaki Sergey Çemezov, Türkiye’ye dört batarya verileceğini söylerken Türk tarafı iki batarya ile bir opsiyondan söz etti. Çemezov’un Kommersant’a verdiği bilgiye göre bedelin yüzde 45’i peşin ödenecek, kalan yüzde 55’i Rus kredisiyle karşılanacaktı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise kredinin dolar yerine ruble cinsinden kullanılacağını belirtmişti. İlk unsurlar Temmuz 2019’da Ankara’daki Mürted Hava Üssü’ne indi.
Hindistan: Yeni Delhi, 5 Ekim 2018’de Vladimir Putin’in ziyareti sırasında beş S-400 sistemi için 5,43 milyar dolarlık anlaşmaya imza attı. Hindistan basınına yansıyan son bilgilere göre bu sistemlerin dördü teslim edildi, beşincisinin 2026’da gelmesiyle sözleşmenin tamamlanması bekleniyor.
Rakamları bölmek neden yanıltıcı?
Bu tutarları birim sayısına bölerek “batarya başına fiyat” bulmak cazip görünse de sonuç anlamsız kalıyor. İlk sorun ölçü birimi. Rus ordusunda S-400 alay ve tabur düzeyinde örgütlenir; uluslararası basında ise “sistem”, “birim”, “batarya” ve “tabur” kelimeleri çoğu zaman birbirinin yerine kullanılıyor. Türkiye örneğinde aynı anlaşma için Rus tarafının dört, Türk tarafının iki batarya demesi bu karmaşanın tipik bir örneği.
İkinci sorun paketin içeriği. Tipik bir S-400 yapılanması tek bir araçtan değil, birlikte çalışan bir grup unsurdan oluşur:
- 55K6E komuta ve kontrol noktası
- 91N6E arama radarı
- 92N6E çok işlevli angajman radarı
- 5P85 ailesinden kendinden hareketli ya da çekili fırlatıcılar
- Güç, ikmal ve bakım araçları
Bir sözleşmenin kaç fırlatıcı, kaç yedek radar ve ne kadar füze içerdiği, toplam bedeli doğrudan belirler. Üstelik bu kalemlerin dökümü hiçbir alıcı ülke tarafından yayımlanmadı.
Füze karışımı: Maliyetin bilinmeyen değişkeni
S-400 tanıtımlarında öne çıkan 400 kilometrelik menzil, sistemin bütününe değil en uzun menzilli önleyicisine ait. Aynı fırlatıcılar, görev profiline göre farklı füzelerle doldurulabiliyor:
- 40N6E: Ailenin çok uzun menzilli üyesi; kaynaklarda 380-400 kilometre olarak geçiyor
- 48N6 serisi: Orta-uzun menzil; yaklaşık 200-240 kilometre
- 9M96 serisi: Daha kısa mesafede, çevik hedeflere karşı; 40-120 kilometre
Bir ülkenin hangi füzeden kaç adet aldığı, sözleşmenin ağırlıklı kısmını oluşturabilir. Ancak ne üretici Almaz-Antey ne de ihracatçı Rosoboronexport tek tek füze fiyatlarını açıklıyor; alıcılar da bu kalemi paylaşmıyor.
Batılı muadillerinden ucuz mu?
Açıklanan tutarlar, Batılı uzun menzilli hava savunma sistemleri için duyurulan paket değerleriyle yan yana konduğunda S-400 sıklıkla daha hesaplı görünüyor. Bu farkın arkasında yalnızca üretim maliyeti yok. Türkiye örneğinde görüldüğü gibi Rusya, satışlarını devlet kredisiyle ve kimi zaman ruble cinsinden finanse edebiliyor; bu da alıcının bugünkü nakit yükünü hafifletiyor. Ayrıca NATO ağlarına entegrasyon, müttefik standartlarına göre sertifikasyon ve uzun soluklu destek hizmetleri gibi Batılı paketlerde çoğu zaman fiyata dahil olan kalemlerin S-400 anlaşmalarında hangi ölçüde yer aldığı bilinmiyor.
Bir sistemin satın alma bedeli, onlarca yıllık kullanım ömrü boyunca harcanacak paranın yalnızca bir kısmını oluşturur. Raf ömrünü dolduran önleyicilerin tazelenmesi, yazılım ve radar güncellemeleri, yedek parça akışı ve personel eğitimi kalıcı giderlerdir. S-400 için bu giderlere ilişkin hiçbir resmi veri bulunmuyor. Tüm bu hizmetlerin tek bir tedarikçiye bağlı olması ise maliyetin yanı sıra bir erişim riski de doğuruyor.
Türkiye için asıl fatura
Ankara’nın hesabında 2,5 milyar dolarlık imza bedeli, toplam faturanın yalnızca görünen kısmı. Sistemin ilk parçalarının Mürted’e ulaşmasından birkaç gün sonra, 17 Temmuz 2019’da ABD, Türkiye’yi F-35 programından çıkarma kararını duyurdu. Defense News’in aktardığına göre Türk şirketleri o tarihe kadar uçak için 900 civarında parça üretiyordu; Türkiye 100 adet F-35A almayı planlıyordu ve dört uçak üretim aşamasındaydı. Pentagon, Türk tedarik zincirinin başka ülkelere taşınmasının 500-600 milyon dolarlık ek mühendislik maliyeti doğuracağını, programdan çıkarılmanın ise Türk ekonomisine program ömrü boyunca yaklaşık 9 milyar dolarlık iş kaybı yaşatacağını hesapladı.
İkinci darbe 14 Aralık 2020’de geldi. ABD Dışişleri Bakanlığı, CAATSA yasasının 231. maddesi kapsamında Savunma Sanayii Başkanlığı’na yaptırım uyguladı. Karar, SSB’nin taraf olduğu işlemler için ABD ihracat lisanslarının verilmesini yasakladı; dönemin Başkanı İsmail Demir ile üç üst düzey yöneticiye de mal varlığı dondurma ve vize kısıtlaması getirdi. Bu adım doğrudan bir fatura kesmese de Türk savunma projelerinde Amerikan alt sistemlerine bağlı kalemlerin yeniden tasarlanmasını ya da yerlileştirilmesini zorunlu hale getirdi.
2026’da tablo değişiyor mu?
Ankara’da toplanan NATO zirvesi sırasında, 7 Temmuz 2026’da ABD Başkanı Donald Trump yaptırımları kaldıracaklarını açıkladı ve Türkiye’nin F-35 programına dönüşünü değerlendireceklerini söyledi. Ancak niyet beyanı tek başına süreci kapatmıyor. Al-Monitor’un hatırlattığı gibi CAATSA yaptırımlarının kaldırılması Kongre denetimine tabi; 2020 tarihli Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası da Türkiye S-400’e sahip olduğu sürece F-35 transferini engelliyor. Sistemin üçüncü bir ülkeye devri seçeneği konuşulsa da bu yazının hazırlandığı tarih itibarıyla kamuoyuna duyurulmuş bir anlaşma yok.
Sonuç: Fiyat değil, bedel
S-400 için kesin bilinen rakamlar şunlar: Türkiye için 2,5 milyar dolar, Hindistan için 5,43 milyar dolar ve Çin için basına yansıyan 3 milyar doların üzerinde bir tutar. Bunların hiçbiri tek bir bataryanın etiket fiyatı değil; içerikleri, finansmanları ve siyasi bağlamları birbirinden farklı paketlerin toplam değeri. Türkiye’nin deneyimi ise bir silah sisteminin gerçek maliyetinin, sözleşmedeki rakamın yanında ittifak ilişkileri, sanayi iş payı ve yaptırımlar üzerinden yıllara yayılarak ödenebileceğini gösteriyor. Bu hesap, 2026 itibarıyla hâlâ kapanmış değil.
Kaynak: TASS (Rostec), Arms Control Association, Kommersant (Sputnik aracılığıyla), Vedomosti (Russia Beyond aracılığıyla), Business Today, The Tribune (Hindistan), Defense News, ABD Dışişleri Bakanlığı, Al-Monitor

