F-35 Ne Kadar? Birim Maliyet, Paket Bedeli ve Uçuş Saati Fiyatı
F-35’in tek bir fiyatı yoktur. Fabrika çıkış birim maliyeti ile bir ülkenin ödediği toplam paket bedeli aynı şey değildir. Lot 15-17 partisinde F-35A’nın birim maliyeti yaklaşık 82,5 milyon dolardı. Eylül 2025’te kesinleşen Lot 18-19 anlaşması ise 296 uçak için yaklaşık 24,3 milyar dolar; enflasyon nedeniyle uçak başına bedelin 90 milyon dolara yaklaştığı değerlendiriliyor.
Programın tamamına bakıldığında tablo büyür: ABD Sayıştayı (GAO), yaklaşık 2.470 uçak için ~485 milyar dolar tedarik ve 1,58 trilyon doları aşan ömür boyu işletme maliyeti öngörüyor. Yani uçağı almak, sahip olmanın küçük kısmıdır.
"F-35 kaç para?" sorusunun internette dolaşan cevapları 80 milyon dolardan 200 milyon dolara kadar uzanıyor. Bu dağınıklığın sebebi bir bilgi kirliliği değil; sorunun kendisinin eksik olması. Bir savaş uçağının fiyatı, hangi maliyet kaleminden bahsettiğinize göre değişir.
Bu yazıda F-35’in bedelini dört ayrı katmanda ele alıyoruz: fabrikadan çıkış bedeli, bir ülkenin imzaladığı tedarik paketi, programın uçak başına düşen toplam kazanım maliyeti ve uçağı havada tutmanın saatlik gideri. Rakamların tamamı ABD resmî kaynaklarına ve üretici bildirimlerine dayanıyor.
Önce Kavramlar: Hangi Rakam Neyi Anlatıyor?
Savunma tedarikinde birbirine karıştırılan dört temel maliyet kalemi var. Bir haberde geçen rakamın hangisine ait olduğunu bilmeden karşılaştırma yapmak, farklı para birimlerini toplamaya benzer.
| Kavram | Ne anlama gelir | F-35A için yaklaşık değer |
|---|---|---|
| Flyaway cost (fabrika çıkış) | Uçağın kendisi: gövde, motor, aviyonik. Eğitim, yedek parça ve mühimmat hariç. | ≈ 82,5 milyon $ (Lot 15-17) |
| Unit procurement cost (tedarik birim maliyeti) | Uçak + o partiye ait destek kalemleri, üretim yatırımı ve ilk yedekler. | Parti ve alıcıya göre değişir |
| Program acquisition unit cost (PAUC) | Ar-Ge dâhil program toplamının uçak sayısına bölünmesi. En yüksek rakam budur. | ≈ 485 milyar $ / 2.470 uçak |
| Sustainment / lifecycle (ömür boyu) | Yakıt, bakım, personel, yedek, modernizasyon: hizmet ömrü boyunca. | 1,58 trilyon $ (77 yıllık filo tahmini) |
Kaynak: ABD Sayıştayı (GAO) program raporları ve F-35 Ortak Program Ofisi sözleşme duyuruları.
Bir haberde "F-35 200 milyon dolar" ifadesini gördüğünüzde bu neredeyse her zaman PAUC‘a, yani Ar-Ge dâhil program maliyetinin uçak başına düşen payına atıftır. Fabrikadan çıkan uçağın etiketi değildir.
Lot 18-19: En Güncel Sözleşme Ne Diyor?
F-35 Ortak Program Ofisi ile Lockheed Martin, Eylül 2025’te Lot 18 ve Lot 19 partileri için nihai anlaşmaya vardı: 296 uçağa kadar üretim, yaklaşık 24,3 milyar dolar. Teslimatlar 2026’da başladı.
Program ofisi varyant bazlı birim fiyat dağılımını ayrıştırmadı. Bu önemli bir ayrıntı: 24,3 milyar doları 296’ya bölüp "uçak başına 82 milyon dolar" demek matematiksel olarak mümkün ama teknik olarak yanlıştır; çünkü paket üç ayrı varyantı (A, B, C) ve farklı müşterileri kapsıyor. F-35B ve F-35C, karmaşıklıkları nedeniyle A modelinden belirgin şekilde pahalıdır.
Kıyas noktası olarak Lot 15-17’de F-35A’nın bedeli yaklaşık 82,5 milyon dolardı. 2022’den bu yana biriken enflasyon ve ham madde maliyetleri, yeni partide uçak başına bedeli 90 milyon dolar bandına taşıyan başlıca etken olarak gösteriliyor. Motorlar ise ayrı bir sözleşme kalemi: Lot 18-19 kapsamındaki F135 motor partileri için 6,6 milyar dolarlık ayrı bir sözleşme imzalandı.
Varyantlar Arasındaki Fark
| Varyant | Kullanıcı | Ayırt edici özellik | Maliyet konumu |
|---|---|---|---|
| F-35A | Hava kuvvetleri (kara pisti) | Standart konvansiyonel iniş-kalkış | En düşük maliyetli varyant |
| F-35B | Deniz piyadesi / kısa güverte | Kısa kalkış-dikey iniş (STOVL), kaldırma fanı | En pahalı varyant |
| F-35C | Uçak gemisi | Büyük kanat, güçlendirilmiş iniş takımı, kanca | A ile B arasında |
Haziran 2026 itibarıyla teslim edilen 1.344 uçağın 956’sı A, 250’si B, 138’i C modelidir.
Asıl Büyük Kalem: Uçağı Havada Tutmak
F-35 tartışmasının merkezinde satın alma bedeli değil, idame maliyeti var. GAO’nun Eylül 2025 raporuna göre filonun 77 yıllık ömrü boyunca işletme ve idame maliyeti en az 1,58 trilyon dolar; tedarik kalemiyle birlikte programın toplam bedeli 2 trilyon doları aşıyor. GAO’nun Haziran 2026 tarihli idame raporu da yalnızca ABD için ömür boyu idame maliyetini 1,6 trilyon dolar mertebesinde tekrarlıyor.
Buradaki çelişki dikkat çekici: maliyet tahminleri artarken planlanan uçuş saatleri düşürüldü. Yani filo, daha az uçmasına rağmen daha pahalı hâle geldi. Bu, hazır bulunuşluk (availability) ve yedek parça zincirindeki kalıcı sorunların doğrudan bir sonucu.
F-35 programının maliyet katmanları (yaklaşık, milyar dolar)
Saatlik Uçuş Maliyeti: F-35 Bir Saat Uçunca Ne Kadar Yakıyor?
Uçuş saati maliyeti (CPFH), yakıt, bakım personeli, yedek parça ve saha desteğini kapsar; uçağın satın alma bedelini ve modernizasyon giderlerini içermez. F-35A için ABD Kongre Bütçe Ofisi ve GAO verilerine dayanan güncel aralık 34.000-42.000 dolar bandında.
Pentagon’un uzun süredir açıkladığı hedef bu rakamı 30.000 doların, ideal senaryoda 25.000 doların altına indirmek. Hedef henüz tutturulamadı ve yedek parça akışı ile hazır bulunuşluk sorunları çözülmedikçe kısa vadede tutturulması da beklenmiyor.
Karşılaştırma için: dördüncü nesil tek motorlu bir avcının saatlik maliyeti tipik olarak bu bandın belirgin altındadır. F-35’in pahalı olmasının sebebi yalnızca teknolojisi değil; düşük görünürlük kaplamasının bakımı, yazılım yoğun mimarisi ve küresel lojistik zincirine bağımlılığıdır.
Bir Ülke F-35 Alırken Tam Olarak Neye Para Öder?
Dışarıdan bakınca "24 uçak aldı" görünen bir anlaşmanın içeriği neredeyse hiçbir zaman sadece uçak değildir. Tipik bir tedarik paketi şu kalemleri barındırır:
Tipik bir F-35 tedarik paketinin içeriği
- Uçaklar ve motorlar
- Pilot ve teknisyen eğitimi, simülatörler
- Yer destek ekipmanı ve test cihazları
- İlk yedek parça havuzu ve motor yedekleri
- Mühimmat paketi (ayrı sözleşme olabilir)
- Görev planlama sistemleri ve veri altyapısı
- Üs altyapısı: hangar, bakım tesisi, güvenlikli saha
- Çok yıllı lojistik destek ve performansa dayalı bakım sözleşmesi
Bu yüzden ülkelerin açıkladığı toplam bedeller birbirini tutmaz. Bir ülke altyapıyı kendi bütçesinden karşılarken diğeri pakete dâhil eder; biri on yıllık bakım anlaşmasını rakama katarken diğeri katmaz. Sözleşme toplamını uçak sayısına bölerek birim fiyat üretmek, savunma haberciliğinin en yaygın hatasıdır.
Türkiye ve F-35: Ödenen Para Ne Oldu?
Türkiye, F-35 programının ortak üretici ülkelerinden biriydi; parça üretiminde rol alıyor ve program ödemelerini yapıyordu. S-400 tedariki gerekçesiyle 2019’da programdan çıkarıldı. Türkiye için üretilmiş uçaklar teslim edilmedi ve ABD’de tutuluyor.
Türkiye’nin programa yaptığı ödemenin kamuoyuna yansıyan büyüklüğü 1,4 milyar dolar mertebesinde; bu tutarın iadesi veya başka bir savunma kalemiyle mahsup edilmesi yıllardır iki ülke arasındaki teknik heyet görüşmelerinin gündeminde. 2026 yazı itibarıyla konu sonuçlandırılmış değil.
Bu boşluğun doldurulma biçimi ise millî program oldu: TUSAŞ’ın geliştirdiği KAAN, prototip uçuş testlerini sürdürüyor ve seri üretim teslimatları için 2028-2029 hedefleniyor.
F-35 Fiyatına Değer mi?
Bu sorunun nesnel tek cevabı yok; alıcının tehdit tanımına bağlı. Yine de tartışmanın iki tarafı da somut argümanlara dayanıyor.
Değer diyenlerin gerekçesi: F-35 tek başına bir uçak değil, ağ merkezli bir sensör düğümü. Düşük görünürlük ve sensör füzyonu, dördüncü nesil bir filonun yapamayacağı görevleri mümkün kılıyor. Ayrıca 12’yi aşkın ülkenin aynı platformu kullanması, ortak yedek havuzu ve ortak eğitim anlamına geliyor.
Pahalı diyenlerin gerekçesi: Saatlik uçuş maliyeti hedeflerin çok üzerinde, hazır bulunuşluk oranları hedefin altında ve idame maliyeti her raporda yukarı revize ediliyor. Aynı bütçeyle daha fazla dördüncü nesil uçak ve daha fazla mühimmat alınabileceği savunuluyor.
Bu değerlendirmelerin ikisi de subjektiftir; hangisinin geçerli olduğu ülkenin hava savunma senaryosuna ve bütçe yapısına göre değişir.
Sık Sorulan Sorular
F-35 bir tane kaç dolar?
Lot 15-17 partisinde F-35A’nın fabrika çıkış birim maliyeti yaklaşık 82,5 milyon dolardı. Eylül 2025’te kesinleşen Lot 18-19 anlaşmasında enflasyon etkisiyle uçak başına bedelin 90 milyon dolar bandına yaklaştığı değerlendiriliyor. B ve C varyantları daha pahalıdır.
F-35 neden 200 milyon dolar olarak gösteriliyor?
Bu rakam genellikle program kazanım birim maliyetidir (PAUC): Ar-Ge dâhil toplam program bedelinin uçak sayısına bölünmesiyle bulunur. Fabrikadan çıkan uçağın etiketi değildir.
F-35’in saatlik uçuş maliyeti ne kadar?
F-35A için güncel aralık 34.000-42.000 dolar bandındadır. Pentagon’un hedefi 30.000 doların altına inmek; bu hedef henüz tutturulamadı.
F-35 programının toplam maliyeti ne kadar?
GAO’ya göre yaklaşık 2.470 uçak için ~485 milyar dolar tedarik, 77 yıllık ömür boyunca ise en az 1,58 trilyon dolar işletme ve idame maliyeti öngörülüyor. Toplam 2 trilyon doları aşıyor.
Türkiye F-35 için ne kadar ödedi?
Kamuoyuna yansıyan tutar 1,4 milyar dolar mertebesinde. Türkiye 2019’da programdan çıkarıldı, uçaklar teslim edilmedi ve ödemenin iadesi ya da mahsubu konusundaki görüşmeler sonuçlanmadı.
F-35’in en pahalı varyantı hangisi?
F-35B. Kısa kalkış-dikey iniş için gereken kaldırma fanı ve ilgili mekanik sistem, uçağı hem karmaşık hem pahalı hâle getiriyor.
Kaynaklar ve doğrulama notu
- ABD Sayıştayı (GAO) — GAO-25-107632, Eylül 2025 — program tedarik maliyeti ve 1,58 trilyon dolarlık idame tahmini
- ABD Sayıştayı (GAO) — GAO-26-108113, Haziran 2026 — F-35 idame stratejisi ve maliyet tablosu
- Lockheed Martin — Lot 18-19 sözleşme duyurusu — 296 uçak / ~24,3 milyar dolar
- Lockheed Martin — 2026 2. çeyrek finansal bildirimi — teslim edilen uçak sayısı ve varyant dağılımı
- ABD Kongre Araştırma Servisi (CRS) — F-35 program raporları — bütçe talepleri ve tedarik takvimi
Tüm rakamlar ABD resmî kaynaklarına ve üretici bildirimlerine dayanır. Döviz kuru ve enflasyon etkisiyle güncel değerler değişebilir; sayfa yeni sözleşme ve rapor yayımlandıkça güncellenmektedir.
