F-35 Teslimat ve Envanter Dosyası: Hangi Ülkeler Kullanıyor, Türkiye Neden Çıkarıldı? (2026)

F-35 Lightning II, hava üstünlüğü, kara/deniz hedeflerine taarruz, keşif ve elektronik harp dâhil çok sayıda görevi tek platformda birleştiren beşinci nesil bir muharip uçaktır. Düşük gözlenebilirliği (stealth), gelişmiş sensör füzyonu ve müttefik kuvvetlerle ağ merkezli çalışma kabiliyetiyle öne çıkar.

Uçak; konvansiyonel kalkış-iniş yapan F-35A, kısa kalkış/dikey iniş yapan F-35B ve uçak gemilerinden operasyon yapan F-35C olmak üzere üç varyantta üretiliyor. Bu çok yönlülük, F-35’i NATO ve müttefik hava kuvvetlerinin ortak bel kemiği hâline getirdi.

F-35, Batı dünyasının ortak muharip uçağı hâline geldi. Aşağıdaki tablo, açık kaynaklara göre başlıca operatörleri ve durumlarını özetler.

ABD en büyük operatördür; uçak ayrıca İsrail (F-35I ‘Adir’) gibi ülkelerde özelleştirilmiş sürümlerle kullanılıyor. Türkiye ise — üretim ortağı olmasına rağmen — programdan çıkarılan tek ülkedir.

F-35 programı, müttefik muharip uçak üretiminin zirvesidir: 2025’te rekor 191 uçak teslim edildi ve toplam filo yaklaşık 1.300’e ulaştı. Lockheed Martin, üretimin diğer tüm müttefik muharip uçaklarının toplamının birkaç katı olduğunu belirtiyor.

Program, Lot 18-19 sözleşmesiyle 296 uçaklık (yaklaşık 24 milyar dolar) en büyük üretim partisini kayıt altına aldı. Bu ölçek, F-35’i önümüzdeki on yıllarda Batı hava gücünün merkezine yerleştiriyor.

Türkiye, F-35 programının seviye-3 ortağıydı; TAI (TUSAŞ) gibi firmalar uçağın gövde bölümleri dâhil yüzlerce parçasını üretiyordu. Türkiye 100 adet F-35A sipariş etmiş ve programa yaklaşık 1,4 milyar dolar ödemişti; hatta Türkiye için 6 uçak üretilmişti.

Ancak Türkiye’nin 2017’de Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi alması üzerine ABD, Temmuz 2019’da Türkiye’yi programdan çıkardı; üretilen uçaklar teslim edilmedi ve yıllarca ABD’de depolandı. Türkiye buna yanıt olarak 44 Eurofighter Typhoon sipariş etti, F-16 modernizasyonuna yöneldi ve yerli KAAN programına hız verdi. F-35 krizi, Türkiye’nin neden kendi 5. nesil uçağını ürettiğini anlatan en çarpıcı örnektir.

• F-35A — konvansiyonel kalkış-iniş (kara üsleri; en çok üretilen)
• F-35B — kısa kalkış/dikey iniş (İngiltere, İtalya, gemiler)
• F-35C — uçak gemisi versiyonu (ABD Donanması)

F-35’in Türkiye’deki karşılığı, yerli beşinci nesil muharip uçak KAAN‘dır. KAAN ilk uçuşunu 2024’te yaptı ve Türk Hava Kuvvetleri’ne 2028’den itibaren teslim edilmesi planlanıyor. F-35 tek motorlu iken KAAN çift motorludur ve farklı bir tasarım felsefesi izler.

Türkiye’nin F-35’ten çıkarılması, KAAN ve HÜRJET gibi yerli uçak programlarının stratejik önemini artırdı. Bu nedenle F-35 dosyası, Türk savunma havacılığının bağımsızlık hikâyesinin de ayrılmaz bir parçasıdır.

F-35’in ana üreticisi ABD’li Lockheed Martin‘dir; motor Pratt & Whitney (F135), çeşitli sistemler ise Northrop Grumman ve BAE Systems gibi ortaklar tarafından sağlanır.

Program, dokuz kurucu ortak ülke ve çok sayıda müşteriyle uluslararası bir iş bölümüne dayanır. Türkiye de bu üretim ağının parçasıyken çıkarıldı; bu, bir tedarik zincirinden çıkarılmanın stratejik sonuçlarını gösteren ender örneklerden biridir.

F-35, Batı ittifakının hava üstünlüğünü on yıllar boyunca tanımlayacak temel platformdur. Geniş operatör ağı, ortak lojistik ve veri paylaşımıyla NATO’nun hava gücünü tek bir ekosistemde birleştiriyor.

Türkiye açısından ise F-35, hem kaçırılan bir fırsatı hem de yerli muharip uçak iradesinin doğuşunu simgeler. KAAN’ın başarısı, bu dosyanın gelecekteki güncellemelerinde Türkiye’nin hikâyesini yeniden yazacaktır.

F-35’in en yakın küresel muadilleri, aynı beşinci nesil sınıftaki Su-57 (Rusya), J-20 ve J-35 (Çin) ile Türkiye’nin geliştirmekte olduğu KAAN‘dır. Ancak bunlar birebir aynı görev profiline sahip değildir: F-35 çok rollü ve ağ merkezli bir sistem olarak tasarlanırken, J-20 daha çok uzun menzilli hava üstünlüğüne, Su-57 ise manevra kabiliyetine ağırlık verir. Bu nedenle aşağıdaki tablo doğrudan eşdeğerlik değil, yakın sınıf karşılaştırması olarak okunmalıdır.

Karşılaştırmalı değerlendirme: Üretim ölçeği ve ihracat ağı bakımından F-35 açık ara öndedir; 19’dan fazla ülkede hizmettedir ve olgun bir tedarik zincirine sahiptir. Çin’in J-20’si adet bakımından hızla büyüyerek 300’ü aşmıştır ancak yalnızca kendi hava kuvvetlerinde kullanılır ve ihraç edilmez. Su-57 kâğıt üzerinde daha uzun menzil ve yüksek hız sunsa da üretim adedi düşüktür ve stealth yaklaşımı daha sınırlıdır. J-35, boyut ve görev profili olarak F-35’e en yakın Çin sistemidir ve gemi görevlerinde de değerlendirilmektedir. KAAN ise henüz geliştirme aşamasındadır; bu tabloda KAAN için verilen değerler hedeflenen/tahmini niteliktedir ve hizmetteki sistemlerin doğrulanmış verileriyle aynı kesinlikte değildir.

Muadil sınıflandırması: Rus muadili olarak Su-57 (görev alternatifi, tam eşdeğer değil); Çin muadili olarak hava üstünlüğünde J-20, boyut ve gemi görevinde J-35; Türk emsali olarak KAAN gösterilebilir. F-35’in çok rollü sensör füzyonu ve müttefik entegrasyonu düzeyinde tam bir eşdeğeri bulunmamakla birlikte, bu sistemler benzer görevleri yerine getirmek üzere geliştirilmektedir.

F-35’in birim fiyatı varyanta, üretim lotuna ve sözleşme kapsamına göre değişir. 2025 itibarıyla Lot 18 ile F-35A’nın tam donanımlı maliyeti ilk kez 100 milyon doların üzerine çıkmıştır; bunun başlıca nedenleri enflasyon, ham madde maliyetleri ve motor fiyatındaki artıştır. Program ömür boyu maliyeti ise 2088’e kadar 2 trilyon doları aşarak F-35’i ABD’nin en pahalı silah sistemi hâline getirmektedir.

ABD’nin yanı sıra İngiltere, İtalya, İsrail, Japonya, Avustralya, Güney Kore, Norveç, Danimarka, Hollanda, Belçika, Finlandiya, Polonya, Almanya, İsviçre, Romanya, Çekya, Yunanistan, Kanada ve Singapur dâhil 19’dan fazla ülke F-35 işletiyor veya sipariş etti.

2025 sonu itibarıyla yaklaşık 1.300 F-35 teslim edildi; üretim yılda yaklaşık 190 uçağa ulaştı. Lot 18-19 sözleşmesi 296 uçağı kapsıyor.

Türkiye, Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi satın aldığı için Temmuz 2019’da F-35 programından çıkarıldı. Türkiye 100 F-35A sipariş etmiş ve yaklaşık 1,4 milyar dolar ödemişti; üretilen 6 uçak teslim edilmedi.

Türkiye, F-35 boşluğunu kapatmak için 44 Eurofighter Typhoon sipariş etti, F-16 modernizasyonuna yöneldi ve yerli 5. nesil muharip uçağı KAAN’ı geliştirmeye hız verdi.

Üç varyant var: konvansiyonel kalkış-iniş F-35A, kısa kalkış/dikey iniş F-35B (ör. İngiltere, gemiler) ve uçak gemisi versiyonu F-35C.

Türkiye’nin yerli 5. nesil muharip uçağı KAAN, F-35’in alternatifi olarak geliştiriliyor; ilk uçuşunu 2024’te yaptı ve 2028’den itibaren teslimat hedefleniyor.

Rus muadili, Sukhoi’nin geliştirdiği Su-57 (Felon) beşinci nesil muharip uçağıdır; ancak üretim adedi düşüktür (2025’te 30’dan az) ve stealth yaklaşımı daha sınırlıdır. Çin tarafında ise hava üstünlüğü ağırlıklı J-20 (2025’te 300’den fazla) ve F-35’e boyut olarak daha yakın, gemi görevlerinde de kullanılan J-35 öne çıkar. Bunlar tam eşdeğer değil, yakın sınıf rakiplerdir.

2025 (Lot 18) itibarıyla tam donanımlı F-35A’nın maliyeti yaklaşık 101,5 milyon dolardır (hava aracı ~81M $ + motor ~20M $). F-35B ~109M $, F-35C ~102M $ seviyesindedir. Lot 18-19 paket sözleşmesi 296 uçak için ~24,3 milyar dolardır; bu paketi adede bölmek gerçek birim fiyatı vermez. Program ömür boyu maliyeti 2 trilyon doları aşmaktadır.