F-35’in Motorunu ve Kritik Sistemlerini Kim Üretiyor?
Kısa cevap: F-35, tek bir şirketin değil, en az üç büyük ana yüklenicinin (Lockheed Martin, Northrop Grumman, BAE Systems) ve motor için ayrı bir dördüncü devin (Pratt & Whitney/RTX) ortak ürünüdür. Lockheed Martin’in kendi açıklamasına göre 47 ABD eyaletine yayılan 1.650 tedarikçi, geniş tanıma göre ise dünya genelinde 13.000’in üzerinde şirket programa parça, teknoloji veya hizmet sağlıyor. Aşağıda uçağı alt sisteme bölerek kimin ne ürettiğine bakıyoruz.
Gövde: üç ülke, üç parça
F-35’in gövdesi tek bir fabrikada değil, farklı kıtalarda üretiliyor: ön gövdeyi Lockheed Martin (Fort Worth, Teksas) yapıyor, orta gövdeyi Northrop Grumman üretiyor, kanat merkezini Lockheed Martin’in Marietta (Georgia) tesisi, dış kanatları hem Fort Worth hem de İtalya’da Leonardo üretiyor, arka gövdeyi ise İngiltere’de BAE Systems imal ediyor. Northrop Grumman, 2025 başı itibarıyla 1.500’üncü F-35 gövdesini teslim etmişti — bu da şirketin uçağa katkısının yaklaşık %20-25 seviyesinde olduğunu gösteriyor.
Motor: Pratt & Whitney (RTX)
F-35’in kalbinde Pratt & Whitney F135 türbofan motoru var — East Hartford ve Middletown, Connecticut’taki tesislerde üretiliyor. F-35B’nin dikey iniş/kısa kalkış (STOVL) kaldırma sistemi ise ayrı bir tedarikçiden: Rolls-Royce, Indianapolis’teki tesisinde üretiyor. Motor tedarik zincirindeki gecikmeler doğrudan teslimat takvimini etkiliyor; F135’in 18. ve 19. üretim partisi sözleşmeleri 2026 baharına kadar gecikmişti.
Radar ve sensörler: Northrop Grumman ağırlıklı
F-35’in algılama paketi büyük ölçüde Northrop Grumman imzalı:
- AN/APG-81 AESA radar — Northrop Grumman, Linthicum, Maryland
- AN/AAQ-37 Dağıtık Açıklık Sistemi (DAS) — füze uyarı/360° görüş sistemi, Northrop Grumman
- AN/ASQ-242 iletişim/navigasyon sistemi — Northrop Grumman
- AAQ-40 Elektro-Optik Hedefleme Sistemi (EOTS) — Lockheed Martin
- AN/ASQ-239 elektronik harp paketi — BAE Systems
Kokpit ve pilot ekipmanı
Kask içi görüntüleme sistemi (HMDS) Collins Aerospace ve Elbit Systems of America ortaklığıyla Fort Worth’te üretiliyor — pilotun kokpit camına değil doğrudan kaska yansıyan görüntüyle uçtuğu, geleneksel HUD’un yerini alan sistem. Fırlatma koltuğu ise İngiliz Martin-Baker’ın ABD ortağı üzerinden Fort Worth’te monte ediliyor; şirket bugüne kadar programa 1.400’ün üzerinde US16E koltuğu teslim etti.
Bir bakışta: kim, ne, nerede
| Alt sistem | Şirket | Ülke / tesis |
|---|---|---|
| Ön gövde | Lockheed Martin | ABD, Fort Worth |
| Orta gövde | Northrop Grumman | ABD |
| Arka gövde / kuyruk | BAE Systems | İngiltere |
| Dış kanatlar | Lockheed Martin / Leonardo | ABD / İtalya |
| Motor (F135) | Pratt & Whitney (RTX) | ABD, Connecticut |
| STOVL kaldırma sistemi (F-35B) | Rolls-Royce | ABD, Indianapolis |
| AESA radar | Northrop Grumman | ABD, Maryland |
| Elektronik harp paketi | BAE Systems | İngiltere/ABD |
| Kask içi görüntüleme | Collins Aerospace / Elbit Systems | ABD, Fort Worth |
| Fırlatma koltuğu | Martin-Baker | İngiltere (montaj: Fort Worth) |
Bu tablo yalnızca açık kaynaklarda doğrulanmış ana tedarik ilişkilerini içerir; 1.650’yi aşan alt-alt tedarikçi ağının tamamı burada listelenmemiştir.
Sık sorulan sorular
F-35 kaç ülkede üretiliyor?
Ana yapı ABD, İngiltere ve İtalya’da üretiliyor; motor ABD’de. Ancak alt-alt sistemler ve parçalar için tedarik zinciri çok daha geniş bir ülke ve şirket ağına yayılıyor.
Bir ülke F-35 alınca hangi teknolojiye erişim kazanıyor?
Genellikle uçağın kendisine ve belirlenmiş bakım/eğitim paketine; ancak yazılım kaynak kodu, en hassas sensör füzyon algoritmaları ve bazı elektronik harp detayları ABD kontrolünde kalıyor.
Tedarik zincirindeki gecikmeler teslimatı nasıl etkiler?
Motor veya kritik bir sensör alt sisteminde yaşanan gecikme (örneğin F135’in 2026 baharına sarkan sözleşme süreci), gövdesi tamamlanmış uçakların bile teslim edilemeden bekletilmesine yol açabiliyor — 2025’teki TR-3 kaynaklı teslimat rekoru bunun bir örneği.
Kaynaklar
- Simple Flying — Beyond Lockheed Martin: 5 Major Contractors On The F-35 Program
- Military Aerospace — F-35 Avionics and Sensors
- F-35.com — F-35 Partners
- The National Interest — Northrop Grumman’s 1,500th F-35 Fuselage
- Martin-Baker — US16E Ejection Seat
- Congressional Research Service — F-35 Lightning II: Background and Issues for Congress
İlgili içerikler
- F-35 Bugün Sipariş Edilse Ne Zaman Teslim Edilir?
- Bozdoğan vs AIM-9X Sidewinder
- Türkiye Küresel Savunma Üretim Haritasında Nerede?
Güncelleme: 28 Ağustos 2026. Bu içerikteki tedarik ilişkileri yalnızca açık kaynaklarda doğrulanmış ana sistem seviyesindeki bilgileri kapsar.
