Türkiye Askerî Gemi Üreten Bir Ülkeden Savaş Gemisi İhraç Eden Bir Ülkeye Nasıl Dönüştü?

1993’te Türkiye, Amerika’nın hizmet dışına çıkardığı Knox sınıfı fırkateynleri filoya katıyordu; gemiler birkaç yıl içinde hurdaya ayrıldı. 2026’da aynı ülke Pakistan, Ukrayna, Malezya, Portekiz ve Romanya için aynı anda savaş gemisi inşa ediyor; elli yaşındaki bir Amerikan tasarımını devralan donanma, kendi tasarladığı korveti NATO üyesi bir ülkeye satmış durumda. Arada otuz yıl, bir program ve bir sanayi modeli var: MİLGEM. Bu yazı, Türkiye’nin askerî gemi inşa eden bir ülkeden savaş gemisi ihraç eden bir ülkeye nasıl dönüştüğünü, kimin neyi yaptığını ve bu dönüşümün hangi noktalarda hâlâ eksik olduğunu anlatıyor. Altı yazılık serinin ana metni.

Dönüşüm bir bakışta

Rakamların her birinin bir adresi var. 2004 kararını Anadolu Ajansı ve Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Kınalıada’nın teslim töreninde aktardı. Yüzde 70’i Savunma Sanayii Başkanı İsmail Demir 2019’da, yüzde 80’i STM Genel Müdürü Özgür Güleryüz 2023 ve 2024’te söyledi. Beş donanma, Ekim 2026 itibarıyla sözleşmesi imzalanmış ve inşası süren gemilerden sayıldı: Pakistan, Ukrayna, Malezya, Portekiz, Romanya. 50’den fazla platform rakamı ise Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın 20 Haziran 2026’daki TCG Koçhisar teslim töreninde verdiği sayı; Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Ercüment Tatlıoğlu aynı sayıyı Aralık 2025’te 39 olarak vermişti.

Başlangıç noktası: devralınan gemiler, lisansla yapılan gövdeler

Türk donanmasının yirminci yüzyılın ikinci yarısındaki omurgası devralınan gemilerden kuruluydu. 1942 yapımı TCG Muavenet 1972’de ABD’den geldi; 1992’de ABD uçak gemisi Saratoga’nın yanlışlıkla ateşlediği füzelerle vurulduktan sonra Washington telafi olarak sekiz Knox sınıfı fırkateyni Türkiye’ye verdi. TRT Haber’in aktardığına göre gemiler 1993 ve 1994’te geldi ve kısa sürede hurdaya ayrıldı; Türkiye aslında Perry sınıfı istemişti. Perry sınıfının sekiz gemisi daha sonra Gabya adıyla filoya katıldı ve bugün hâlâ hizmette.

Denizaltıda tablo farklıydı. Gölcük Tersanesi 1926’da Yavuz zırhlısının onarımı için kurulan altyapıdan doğdu ve Alman iş birliğiyle Preveze ve Gür sınıfı denizaltıları inşa etti. AA’nın 2013 tarihli dosyasına göre ilk üç Ay sınıfı dışındaki bütün Türk denizaltıları Gölcük’te Türk mühendis ve işçileri tarafından yapıldı. Taşkızak Tersanesi ise çıkarma gemileri üretti. Yani 2000’lere girilirken Türkiye gemi inşa ediyordu, ama tasarım yabancıydı, savaş sistemi yabancıydı ve kritik alt sistemlerin neredeyse tamamı ithaldi. Barbaros sınıfı MEKO fırkateynlerinde bu bağımlılık o kadar derindi ki ASELSAN-HAVELSAN ortaklığının 2022’de başlayan yarı ömür modernizasyonunda Naval News’e göre 21 sistem değiştirildi.

Dönüm noktası: MİLGEM kararı ve Dizayn Proje Ofisi

Millî Gemi projesinin fikri hazırlığı 1996’ya uzanıyor; Deniz Kuvvetleri’nin Dizayn Proje Ofisi, Millî Savunma Bakanlığı’nın 2024’teki açıklamasına göre 1997’de Taşkızak’ta MİLGEM için kuruldu ve 2004’te resmen teşkilatlandı. Aynı yıl Savunma Sanayii İcra Komitesi millî savaş gemisi kararını aldı. 2006’da dönemin Savunma Sanayii Müsteşarlığı ile STM arasında prototip geminin tasarım hizmetleri, platform inşası ve malzeme tedariki sözleşmesi imzalandı. Bu sözleşme, bir özel şirketin askerî gemi programında “ana alt yüklenici” olarak sistem sorumluluğu aldığı ilk örnekti. İlk gemi TCG Heybeliada 27 Eylül 2011’de İstanbul Tersanesi Komutanlığı’nda teslim edildi; Büyükada 2013’te, Burgazada 2018’de, Kınalıada 2019’da izledi. Programın karar sürecini MİLGEM projesi: İhtiyaçtan envantere dosyası anlatıyor.

MİLGEM’in asıl sonucu dört korvet değil, sanayi tablosuydu. STM’nin resmî proje sayfasına göre inşa ve donatımda kullanılan malzeme, teçhizat ve sistemlerin yüzde 70’i yerli sanayiden geldi; kalem sayısı bazında bu oran yüzde 80’e yaklaştı. 75 özel firmayla ana sözleşme imzalandı, 212 firma küçük alımlarla katıldı, yaklaşık 9.200 kalem malzeme tedarik edildi. 2014’te üçüncü ve dördüncü gemiler sözleşmeye eklendiğinde ana tahrik sisteminin tedariki ve entegrasyonu da STM’ye verildi. Dönemin Savunma Sanayii Başkanı İsmail Demir 2019’da Kınalıada teslim edilirken “projede yerlilik oranı yüzde 70 seviyesine getirildi” dedi. ADA sınıfının hangi sistemlerle yola çıktığı ve bunların İSTİF’te nasıl değiştiği serinin üçüncü yazısında sistem sistem karşılaştırıldı.

Tasarım kabiliyeti: ofisten şirkete

Bir savaş gemisi ihraç edebilmek için önce onu tasarlayabilmek gerekir. MİLGEM’de bu iş Deniz Kuvvetleri’nin kendi ofisinde yapıldı. Sonraki on yılda tasarım kabiliyeti iki kola ayrıldı. Birinci kol askerî kaldı: Dizayn Proje Ofisi, MSB’nin 2024 açıklamasına göre TF-2000 hava savunma muhribi ve millî uçak gemisinin konsept tasarımını da yürütüyor. İkinci kol şirketleşti: STM, Haziran 2026’daki bir basın bülteninde “11 farklı tersanede 44 deniz projesi” deneyiminden söz ediyor. TCG İstanbul’u STM “Türk mühendisleri tarafından tasarlanan ilk Türk fırkateyni” diye tanımlıyor; Malezya’nın üç korveti, Portekiz’in iki lojistik gemisi ve Millî Hücumbot STM’nin tasarım ya da ana yüklenicilik portföyünde. Ukrayna’nın iki korvetinde STM ana yüklenici, inşa RMK Marine’de.

Bu ayrımın pratik anlamı şu: Deniz Kuvvetleri kendi ihtiyacı için en büyük ve en hassas platformları (muhrip, denizaltı, uçak gemisi) kendi ofisinde tasarlıyor; ihracata dönük türevler ve yardımcı gemiler şirket tarafında tasarlanıp özel tersanelerde inşa ediliyor. Pakistan için inşa edilen Babur sınıfı korvetlerde ana yüklenici ise MSB’ye bağlı ASFAT oldu; AA’nın Aralık 2019 haberine göre HAVELSAN savaş yönetim sistemini, ASELSAN 11 ayrı sistemi üstlendi. Hangi şirketin hangi gemide ne yaptığı serinin dördüncü yazısında bir ekosistem haritasına döküldü.

Savaş sistemi: yazılımı kim yazıyor?

Bir gemiyi savaş gemisi yapan şey gövdesi değil, sensörleri silahlara bağlayan yazılımdır. 2000’lerin başında Türk gemilerinde bu yazılım yabancıydı. İlk kırılma Gabya sınıfında oldu: HAVELSAN’ın Deniz Kuvvetleri ile birlikte geliştirdiği GENESİS, sekiz Gabya fırkateyninin savaş yönetim sistemi modernizasyonunda kullanıldı ve MİLGEM korvetlerine taşındı. İkinci adım ADVENT: HAVELSAN’a göre 2010’da başlatılan, ağ destekli harekât için tasarlanan sistem ilk kez 2019’da TCG Kınalıada’da konuşlandı; bugün 30’dan fazla platformda. AA’nın Temmuz 2026 haberine göre ADVENT, Romanya’ya teslim edilen korvetle birlikte “millî savaş yönetim sisteminin ilk NATO ihracatı” oldu; ihracat listesinde Pakistan, Ukrayna, Malezya, Nijerya ve Şili var.

Sensör ve silah tarafında ASELSAN ve ROKETSAN benzer bir yol izledi. TCG İstanbul’un savaş sistemleri için ASELSAN-HAVELSAN iş ortaklığı ile STM arasında 18 Şubat 2020’de 663 milyon liralık sözleşme imzalandı; ASELSAN seyir, haberleşme, radar, silah, su altı, elektronik harp ve elektro-optik sistemleri üstlendi. ROKETSAN’ın ATMACA gemisavar füzesi Kınalıada’da test edildi, İSTİF’te standart silah oldu ve Endonezya’ya ihraç edildi. MİDLAS dikey atım sistemi 12 Mart 2024’te TCG İstanbul’dan ilk HİSAR-D RF atışını yaptı. Bu üç şirketin birlikte oluşturduğu “millî savaş sistemi” paketi, ihracatın da omurgası: Malezya korvetlerinde SSB Başkan Yardımcısı Mustafa Murat Şeker’in sözleriyle “yaklaşık 50 Türk firmasının teknolojisi” var.

Özel tersaneler: Tuzla’dan donanmaya

1990’lara kadar Türkiye’de savaş gemisi yalnızca Gölcük ve Taşkızak gibi askerî tersanelerde yapılırdı. Özel sektörün girişi küçük başladı ve hızlandı. Dearsan 2007’de SSB’nin ilk askerî gemi ihalesini kazanarak 16 Tuzla sınıfı karakol botu inşa etti; 2012’de Türkmenistan’da kurduğu tersanede gemi üretmeye başladı ve bunu “bir Türk tersanesinin ilk askerî gemi ihracatı” diye tanımlıyor. RMK Marine Sahil Güvenlik için arama kurtarma gemileri yaptı. Anadolu Tersanesi 2017’de TCG Bayraktar’ı teslim etti; dönemin Millî Savunma Bakanı Fikri Işık bunu “özel sektör tersanelerince inşa edilen en büyük savaş gemisi” diye nitelendirdi. Sedef Tersanesi 2015’te sözleşmesi imzalanan TCG Anadolu’yu 10 Nisan 2023’te teslim etti; AA’ya göre 131 alt yüklenici çalıştı, yerlilik yaklaşık yüzde 70. Sefine Tersanesi TCG Derya’yı inşa etti ve 19 Ocak 2024’teki dörtlü teslim törenine ev sahipliği yaptı.

Asıl eşik 6 Nisan 2023’te aşıldı. SSB, altı, yedi ve sekizinci MİLGEM gemileri için STM ile Anadolu, Sedef ve Sefine’nin oluşturduğu TAIS iş ortaklığıyla sözleşme imzaladı; üç tersane eş zamanlı birer fırkateyn inşa etmeye başladı. SSB’nin proje sayfası bugün “yedi adet İ sınıfı fırkateynin sivil nitelikli üç ayrı Türk tersanesinde eş zamanlı inşa edildiğini” ve bunun “dünyada nadir görülen bir proje modeli” olduğunu yazıyor. TCG İzmir ile İzmit Ocak 2025’te, İçel Eylül 2025’te, Akdeniz Şubat 2026’da denize indirildi. Özel tersanelerin konsorsiyum yapısı TAIS Tersaneleri nedir? ve İstif sınıfında TAIS’in rolü yazılarında ayrıca ele alındı.

Kısıtlamalar: hangisi gerçekten ambargoydu?

Bu dönüşümün ardında sık sık “ambargo” sözü anılır. Belgelere bakıldığında tablo daha nüanslı. 1975-1978 ABD silah ambargosu gerçek bir resmî ambargoydu; Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı kendi resmî metninde bunu savunma sanayii hamlesinin “tetikleyici unsuru” diye tanımlıyor. Kanada’nın Ekim 2020’de ihracat izinlerini askıya alması bir lisans kısıtlamasıydı ve deniz programına doğrudan dokunan tek belgeli örnek: AA’nın Ocak 2023 haberine göre helikopter yakalama ve transfer sistemi “Kanada hükûmetinin uyguladığı ambargo nedeniyle” STM ve Altınay tarafından yerlileştirildi ve TCG İstanbul’a entegre edildi. ABD’nin Aralık 2020’de SSB’ye uyguladığı CAATSA yaptırımları ise bir yaptırım riski; belirli bir deniz sistemine etkisi resmî kaynaklarda yer almıyor.

Buna karşılık MİDLAS, ATMACA, GÖKDENİZ ve MKE’nin 76 milimetrelik DENİZHAN topu için resmî kaynaklar ambargo ya da tedarik kısıtı göstermiyor; gerekçe her seferinde “millî imkân” ve yerlilik. Bu yüzden doğru cümle “bu sistemler ambargo yüzünden geliştirildi” değil, “yerlileştirme yabancı bağımlılığı azalttı” olmalı. Kısıtlama vakalarının tek tek sınıflandırması serinin ikinci yazısında yapıldı.

İhracat: ne satıldı, hangi aşamada?

Dönüşümün ölçülebilir sonucu ihracat. Ekim 2026 itibarıyla sözleşmeye bağlı başlıca gemi programları şöyle:

Yalnızca sözleşmeye bağlı programlar sayıldı; mutabakat muhtıraları ve fuar açıklamaları dışarıda tutuldu. Katar’daki Ares ve Yonca-Onuk bot paketleri ile Pakistan’ın Agosta denizaltı modernizasyonu ve filo tankeri tabloya alınmadı. Ayrıntılı ihracat haritası serinin beşinci yazısında.

Bu tablonun iki ilki var. Romanya’ya 20 Haziran 2026’da teslim edilen Hisar sınıfı gemi, AA’nın tanımıyla Türkiye’nin NATO ve AB üyesi bir ülkeye ilk muharip gemi ihracatı; 223 milyon avroluk sözleşme eğitim ve lojistiği de kapsıyor. Portekiz’in Aralık 2024’te imzaladığı iki lojistik gemisi ise AB üyesine ilk askerî gemi sözleşmesiydi. Bir yazıyla değil, bir ekosistemle satış yapılıyor: Babur sınıfında HAVELSAN’ın yazılımı, ASELSAN’ın radar ve elektronik harp paketi, GÖKDENİZ yakın savunma sistemi birlikte gidiyor. Türk gemilerinin neden tercih edildiğine dair sözleşme kalıpları Türk Savaş Gemileri Neden İhracatta Büyüyor? dosyasında incelendi.

Eksik kalan: ana tahrik

Dönüşümün sınırını da yazmak gerekiyor. İstanbul Tersanesi Komutanı Tuğamiral Recep Erdinç Yetkin Nisan 2024’te TCG İstanbul için “yüzde 80 yerlilik, tek eksik noktamız ana tahrik sistemleri” dedi. Gaz türbini General Electric’in LM2500’ü, dizeller MTU; GE Vernova’nın Temmuz 2023 duyurusuna göre Türk donanmasının 18 gemisinde 31 LM2500 çalışıyor ve bakım TEI ile Türkiye’de yapılıyor. SSB’nin 2026 açıklamasına göre pandemi sonrası küresel tedarik zincirindeki daralma İSTİF fırkateynlerinin gaz türbini teslimatlarında iki yıla varan gecikmelere yol açtı; tersaneler bu gecikmenin takvime etkisini azaltacak mühendislik çözümlerini SSB koordinasyonunda uyguladı. Yerli gaz türbini programı kamuya açıklanmış değil. TÜMOSAN’ın marin dizeli Aralık 2025’te ULAQ insansız deniz aracıyla envantere girdi, ancak fırkateyn ölçeğinde yerli ana makine henüz yok.

Sırada ne var?

Aynı altyapı daha büyük programlara dönüyor. TF-2000 hava savunma muhribi için SSB, Deniz Kuvvetleri ve ASFAT arasında Faz-2 sözleşmesi 23 Temmuz 2025’te IDEF’te imzalandı: 149 metre, 8.300 ton, 96 hücreli dikey atım, yüzde 85’in üzerinde yerlilik hedefi. Millî denizaltı MİLDEN ve millî uçak gemisi MUGEM’in ilk sac kesimleri 2 Ocak 2025’te yapıldı; Deniz Teknik Komutanı Tümamiral Hakan Uçar Haziran 2026’da MUGEM için 2032 teslim hedefini açıkladı. SSB proje sayfasına göre yedi İSTİF fırkateyni üç özel tersanede sürüyor. Bu programların Türkiye’nin kendi açıkladığı takvim ve kapsam dışında bir ayrıntısı bu seride yer almıyor.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Savunma Sanayii Başkanlığı: “MİLGEM 5. Gemi ile 6-12. Gemilerin Tedariki” proje sayfası; “Mavi Vatan’a Üç Yeni Milli Fırkateyn Geliyor”, 6 Nisan 2023; “MİLGEM Projesi Sekizinci Gemi TCG İçel Denize İndirildi”, 11 Eylül 2025; SSB açıklaması, 2026.
• 7 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Resmî Gazete 15 Temmuz 2018, 30479), madde 5-7; 3238 sayılı Kanun.
• STM: “MİLGEM Project”, “TCG İstanbul (F-515)”, “Ukrainian Corvette Project”, Malezya LMS Batch 2 basın bültenleri (10 Haziran 2024, 9 Ağustos 2026), Portekiz lojistik gemisi sac kesimi bülteni (18 Haziran 2026).
• Anadolu Ajansı: “Milli savaş gemisi Kınalıada Deniz Kuvvetlerine teslim ediliyor”, 29 Eylül 2019; “Savunmadaki en büyük ihracatta imzalar atıldı”, 6 Aralık 2019; “ASELSAN-HAVELSAN İş Ortaklığı ile STM arasında sözleşme imzalandı”, 18 Şubat 2020; “Cumhurbaşkanı Erdoğan: Kendi savaş gemisini tasarlayan 10 ülke içinde yer alıyoruz”, 23 Ocak 2021; “Dünyanın ilk SİHA gemisi TCG Anadolu hizmete girdi”, 10 Nisan 2023; “Türk donanmasına dört yeni gemi törenle teslim edildi”, 19 Ocak 2024; “Türkiye AB ve NATO üyesi bir ülkeye ilk kez askerî gemi ihracatına imza attı”, 18 Aralık 2024; “ASFAT’tan Türk ve Romanya Deniz Kuvvetlerine çifte teslimat”, 19 Haziran 2026; “Millî savaş yönetim sisteminden ilk NATO ihracat başarısı”, 5 Temmuz 2026; “Savunmadaki ambargoya yanıt yerli sistem oldu”, 30 Ocak 2023; “TCG Bayraktar harp gemisi Deniz Kuvvetlerine teslim edildi”, 22 Nisan 2017; “Türk donanmasının derinlerdeki gücü”, 2013.
• TRT Haber: “ABD Türkiye’nin dostu mu?” (Knox sınıfı devri); “Uçak gemisi için konsept tasarım başladı” (MSB, Dizayn Proje Ofisi tarihçesi), 29 Şubat 2024; “SSB’den hava ve deniz savunma alanında yeni stratejik iş birlikleri”, 23 Temmuz 2025.
• Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı, Kınalıada teslim töreni, 30 Eylül 2019; TSKGV, “Hukuki Statü” sayfası.
• HAVELSAN ADVENT ürün sayfası; Dearsan “Our History”; GE Vernova LM2500 duyurusu, 25 Temmuz 2023; Hürriyet, Tuğamiral Yetkin açıklaması, 24 Nisan 2024.
• Naval News: Barbaros sınıfı modernizasyon (Nisan 2025); Romanya Hisar sözleşmesi (Aralık 2025); Koçhisar ve Contraamiral Roman teslimi (21 Haziran 2026); MUGEM 2032 (7 Haziran 2026); MİLDEN/TF-2000/MUGEM sac kesimi (2 Ocak 2025); Türkmenistan Deniz Han (Ağustos 2021).
• Baird Maritime, Nijerya P203/P204 incelemesi, 14 Eylül 2026; Defense News, Ukrayna korvet sözleşmesi, 28 Temmuz 2021.