Savunma Sanayiinin 41 Yılı: Hazır Alımdan Teknoloji İhracatına [Dosya]

7 Kasım 1985’te kabul edilen 3238 sayılı Kanun, Türkiye’de savunma tedarikinin yönünü değiştiren kurumu ve onu finanse edecek fonu doğurdu. 41 yıl sonra tablo şu: yaklaşık 1.500 proje, 4 binden fazla firma ve 10 milyar doları aşan yıllık ihracat. Bu dosyada o yolu dönemler, platformlar ve rakamlarla izliyoruz.

1985: Bir kanun, bir fon

Hikâyenin başlangıç noktası bir yasa metni. 7 Kasım 1985 tarihli 3238 sayılı Kanun, savunma ihtiyaçlarını planlayacak ve yerli sanayiyi destekleyecek bir idare kurdu: Savunma Sanayii Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı. Aynı kanun, bu idarenin projelerini finanse edecek Savunma Sanayii Destekleme Fonu’nu (SSDF) da hayata geçirdi. Fonun, genel bütçeden bağımsız bir kaynak olarak tasarlanması uzun vadeli projelerin yıllık bütçe tartışmalarına takılmadan yürütülmesinin önünü açtı.

Bu adımın arka planında 1970’lerin ikinci yarısında yaşanan silah ambargosu deneyimi vardı. Ambargo, büyük ölçüde dışarıdan hazır alıma dayanan bir envanterin ne kadar kırılgan olduğunu göstermişti. 1975’te kurulan ASELSAN gibi şirketler bu ihtiyacın ilk cevaplarıydı; 1985 kanunu ise dağınık girişimleri bir tedarik politikası çatısı altında toplamaya çalıştı.

1985-2004: Ortak üretimle öğrenme dönemi

İlk on yılların baskın modeli ortak üretimdi. Bunun en bilinen örneği F-16 programı oldu: uçaklar Ankara’daki TUSAŞ tesislerinde yabancı ortaklarla birlikte üretildi ve Türkiye’de montajı yapılan ilk F-16 1987’de teslim edildi. Program, havacılık sanayiine üretim disiplini, kalite altyapısı ve tedarik zinciri deneyimi kazandırdı. Bugün aynı uçakların kanatları altında KGK ailesi gibi yerli hassas güdüm kitleri taşınıyor.

1990’lı yıllar boyunca zırhlı araçlardan helikopterlere, fırkateynlerden füzelere kadar pek çok alanda lisans ve ortak üretim modelleri öne çıktı. SSB’nin kendi değerlendirmesine göre bu dönemde ihtiyaçların büyük kısmı hâlâ yurt dışından hazır alımla ya da yabancı tasarımların yerli üretimiyle karşılanıyordu. 1988’de kurulan ROKETSAN da bu dönemin ürünü.

2004: Masadaki ihaleler kaldırıldı

Dönüm noktası olarak en sık anılan tarih Mayıs 2004. Savunma Sanayii İcra Komitesi (SSİK), uzun süredir sonuçlanamayan modern tank, taarruz helikopteri ve insansız hava aracı ihalelerini iptal etti. Basına yansıyan bilgilere göre iptal edilen projelerin toplam büyüklüğü 11 milyar dolar civarındaydı. Karar, fiyat, lisans ve teknoloji transferi pazarlıklarının tıkanmasının ardından geldi. Yeni yaklaşımda ana yüklenici yerli bir şirket ya da konsorsiyum olacak, yabancı firmalar ancak alt yüklenici veya teknoloji ortağı olarak yer alacaktı.

Bu kararın somut sonuçları birkaç yıl içinde görüldü. Taarruz helikopteri için 2007’de TUSAŞ ana yükleniciliğinde ATAK sözleşmesi imzalandı; 2008’de ise Otokar ile ALTAY ana muharebe tankı programı başladı. İki programın ayrıntılı hikâyesini Cobra’dan ATAK’a ve ALTAY Programı 2007’den 2026’ya dosyalarımızda ele almıştık.

2007-2019: Platformlar sahaya çıkıyor

2004 sonrasında başlayan programlar 2010’larda envantere girmeye başladı. Denizde MİLGEM projesinin ilk gemisi TCG Heybeliada 2011’de hizmete girdi. Ada sınıfı korvetlerle başlayan çizgi daha sonra İstif sınıfı fırkateynlere uzandı ve tasarım ihracat kalemine dönüştü.

Karada T-155 Fırtına obüsleri ve KORKUT namlulu hava savunma sistemi, havada ise insansız hava araçları bu dönemin simgeleri oldu. Bayraktar TB2, Türkiye’nin savunma ihracatında bir kırılma yarattı; bugün NATO üyesi Polonya’dan Afrika ülkelerine kadar geniş bir kullanıcı listesine sahip.

2019-2026: İnsansız jetler, gemi ve 5. nesil

Son yedi yıl, platformların hem büyüdüğü hem de karmaşıklaştığı bir dönem oldu. Baykar’ın AKINCI taarruzi insansız hava aracı Aralık 2019’da ilk uçuşunu yaptı ve 2021’de envantere girdi. Aralık 2022’de ise jet motorlu insansız savaş uçağı KIZILELMA havalandı.

Denizde 2023, amfibi hücum gemisi TCG Anadolu’nun hizmete girdiği yıl oldu. Gemi, kısa sürede Bayraktar TB3 gibi katlanır kanatlı insansız uçakların denendiği bir platforma dönüştü.

Havacılıkta TUSAŞ’ın jet eğitim uçağı HÜRJET 2023’te, 5. nesil muharip uçak KAAN ise 21 Şubat 2024’te ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Turboprop eğitim uçağı HÜRKUŞ’un teslimatları da 2026’da hızlandı; ayrıntılar için HÜRKUŞ teslimat haberimize bakabilirsiniz.

Hava savunma: Katman katman bir şemsiye

Uzun yıllar en büyük açık olarak görülen hava savunmada da son on yılda yerli sistemler sahaya çıktı. ASELSAN ve ROKETSAN’ın ortak çalıştığı HİSAR ailesi alçak ve orta irtifayı, SİPER ise uzun menzili hedefliyor. Ağustos 2024’te SSİK, bu sistemleri tek bir ağda birleştirecek Çelik Kubbe projesini başlattı. HİSAR A+ Otonom sistemi son olarak jet motorlu bir hedefi vurdu; ayrıntılar ilgili haberimizde.

Rakamlarla 41 yıl

SSB’nin yıl dönümü açıklamasında paylaştığı veriler, dönüşümün asıl olarak 2002 sonrasında hızlandığını gösteriyor. Aşağıdaki göstergeler 2002 yılı ile bugünü karşılaştırıyor.

İhracat cephesinde artış son dört yılda yoğunlaştı. Sektörün yurt dışı satışları 2021’de 3,2 milyar dolar, 2022’de 4,4 milyar dolar, 2023’te 5,5 milyar dolar ve 2024’te 7,15 milyar dolar oldu. 2025’te ilk kez 10 milyar dolar eşiği aşıldı. 2026’nın ilk on ayında ihracat 8,05 milyar dolara ulaştı; ekim verisinin ayrıntıları ekim ihracatı haberimizde yer alıyor.

“Bir zamanlar yalnızca tedarik eden Türkiye’den, bugün tasarlayan, geliştiren, üreten, entegre eden ve ihraç eden Türkiye’ye geldik.”
Prof. Dr. Haluk Görgün, SSB Başkanı

SSB’nin 41. yıl açıklamasının tamamını ve Görgün’ün değerlendirmelerini bu sabah yayımladığımız haberde okuyabilirsiniz.

Kaynaklar

• Savunma Sanayii Başkanlığı, 41. kuruluş yıl dönümü açıklaması, 7 Kasım 2026
• 7/11/1985 tarihli ve 3238 sayılı Kanun (Mevzuat Bilgi Sistemi)
• Hürriyet, “Tank ve helikopter ihaleleri iptal edildi”, 14 Mayıs 2004
• SSB ve Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) yıllık savunma ve havacılık ihracat verileri
• TUSAŞ, Baykar, ASELSAN, ROKETSAN kurumsal açıklamaları