Hawk ve Rapier’den HİSAR’a: Türkiye’nin Katmanlı Hava Savunma Dönüşümü

Hawk ve Rapier’den HİSAR’a: Türkiye’nin Katmanlı Hava Savunma Dönüşümü
Yazı Özetini Göster

İthalden Millîye serisi · Dosya 11 · Sarp Güçlü

Sınıf: B — Kademeli Yer Değiştirme. Yabancı sistemin yerini almak için geliştirildi; yeni sistem hizmette, eski sistemler de kısmen envanterde kalmayı sürdürüyor.

Bugünkü durum: Kademeli değiştiriliyor — HİSAR-A(+) 2021’den, HİSAR-O(+) 2022’den beri TSK envanterinde; Hawk ve Rapier filolarının tamamen emekli olduğuna dair resmî bir tarih yok. Üçüncü eski sistem Stinger’ın gerçek halefi ise HİSAR değil, ayrı bir program olan SUNGUR/PORSAV.

Türkiye’nin hava sahası onlarca yıl üç farklı yabancı sistemle korundu: ABD menşeli orta menzilli MIM-23 Hawk, İngiliz lisanslı kısa menzilli Rapier Mk.2B ve ABD menşeli taşınabilir Stinger. Bugün bu görevin büyük bölümünü ASELSAN–ROKETSAN ortaklığında geliştirilen HİSAR ailesi devralıyor. Ama araştırma, takvimdeki ilk hipotezin öne sürdüğü üçlü eşleşmeyi tam doğrulamadı — ve bu, dosyanın asıl bulgusu oldu.

Üç eski sistem birbirinden farklı bir angajman katmanına hizmet ediyordu: Hawk orta irtifada radarla hedef izleyip ışınlayan büyük bir batarya, Rapier kısa menzilde hızlı tepki veren araç/kuleli bir sistem, Stinger ise tek bir askerin omuzdan fırlattığı taşınabilir bir silahtı. SSB’nin 2010’lu yıllarda başlattığı yerlileştirme çabası da bu üç katmanı ayrı ayrı ele aldı — ve sonuç, tek bir “HİSAR” ürünü değil, birbirine akraba ama görev tanımları farklı bir aile oldu.

Eski sistemler neydi?

MIM-23 Hawk, yarı-aktif radar güdümlü, çekili (towed) bir orta menzilli hava savunma sistemidir; Raytheon tarafından geliştirildi ve ABD’nin güvenlik yardımı kapsamında (NATO’nun Güney Bölgesi’ne yönelik destek programı üzerinden) Türkiye’ye devredildi. Devrin kesin yılı açık kaynaklarda netleşmiyor — açıklanmadı — ancak StrategyPage’in 2020 tarihli bir değerlendirmesine göre Türkiye o dönemde 16 Hawk bataryasına sahipti. Sistem “Hawk XXI” olarak modernize edilmiş biçimde Türk Hava Kuvvetleri’nde uzun süre görev yaptı; 2020’de Libya’daki Al Watiya Hava Üssü’ne konuşlandırıldı ve aynı yıl burada bir hava saldırısında üç Hawk bataryasının isabet aldığı bildirildi.

Rapier Mk.2B, İngiliz menşeli bir kısa menzilli sistemdir; British Aerospace tarafından geliştirildi. Türkiye 1999’da Britanya ile ortak üretim anlaşması imzaladı, ara dönem için 41 adet eski Mk.2 füze ödünç aldı, ardından Rapier-2 üretim hattının İngiltere’de yeniden açılmasının ardından 800’den fazla füzenin parçalarını satın alıp üç yerli firmayla Türkiye’de monte etti. Sistem sonradan ömür uzatımı için “B1X” standardına yükseltildi — bu da onu klasik bir lisanslı üretim + modernizasyon örneği yapıyor, doğrudan yerli tasarım değil.

Stinger ise ABD menşeli, taşınabilir (MANPADS) bir sistemdir; bir alt tipi (POST/RMP varyantları) Roketsan lisansıyla Türkiye’de de üretildi ve TSK’nin standart askerî taşınabilir hava savunma silahı oldu. Üçü de farklı irtifa ve farklı bir angajman mantığına (orta menzilli radar güdümlü, kısa menzilli araç/kuleli, taşınabilir el tipi) hizmet ediyordu — bu fark, aşağıdaki “gerçekten yerini aldı mı” bölümünde önem kazanıyor.

Neden yerlisine ihtiyaç duyuldu?

Belgelenen teknik gerekçeler sınırlı ama nettir: Hawk’ın yarı-aktif güdüm mimarisi, angajman boyunca hedefin radarla sürekli ışınlanmasını gerektiriyor; bu, aynı anda birden fazla hedefle başa çıkma kabiliyetini sınırlıyor. Çekili konfigürasyonu da konuşlanma ve yer değiştirme süresini uzatıyor — HİSAR-O’nun 6×6 araç üzerinde dikey fırlatmalı mimarisi doğrudan bu iki kısıtı hedef alıyor. Rapier ise zaten lisanslı/ortak üretimdi; Türkiye füzenin parçalarını satın alıp kendi topraklarında monte ediyordu ama tasarım ve teknoloji mülkiyeti İngiltere’deydi — bu da tam teknolojik bağımsızlık sağlamıyordu.

Daha genel çerçevede, SSB’nin yerli ve millî tedarik stratejisi, kısa (HİSAR-A), orta (HİSAR-O) ve uzun (SİPER) menzilli katmanları aynı dönemde ve aynı yerli sanayi ekosistemi altında toplamayı hedefliyordu; SİPER, 15 Ocak 2018’de ASELSAN, ROKETSAN ve TÜBİTAK-SAGE ile imzalanan sözleşme kapsamında geliştirildi ve emekli NIKE HERCULES bataryalarının yerini alması planlandı. Belgesiz bir ambargo anlatısı bu dosyada kullanılmıyor; araştırmada bu yönde doğrulanmış bir resmî açıklamaya rastlanmadı.

Yerli ürün nasıl geliştirildi?

HİSAR programı, SSB (eski adıyla SSM) koordinasyonunda ASELSAN (platform, komuta-kontrol, radar) ve ROKETSAN (füze) ortaklığıyla yürütüldü. HİSAR-A’ya yönelik Ar-Ge çalışmaları 2011’e kadar uzanıyor; proje sonradan HİSAR-A+’a evrildi. Aralık 2020’de HİSAR-A+ seri üretime geçti, Mayıs 2021’de TSK envanterine girdi. HİSAR-O(+) ise 25 Ocak 2022’de hizmete alındı. 15 Aralık 2023’te SSB’de HİSAR ve SİPER Ürün-1 için yeni seri üretim sözleşmeleri imzalandı; bu sözleşmelerle projelerin 2025’te tamamlanması planlandığı bildirildi. Temmuz 2026’da ASELSAN ve ROKETSAN ile ek seri üretim sözleşmelerinin imzalandığı Türk basınında aktarıldı; resmî bir teslimat adedi açıklanmadı. Bu süreçte aile de büyüdü: HİSAR-O100 (6×6 araç üzeri, dikey fırlatma), HİSAR-RF (aktif radar güdümlü mühimmat) ve HİSAR-A Otonom gibi alt varyantlar seri üretime girdi; Kasım 2026’da paylaşılan bir fotoğrafta HİSAR araçlarının ASELSAN Teknoloji Üssü’nde Jandarma Genel Komutanlığı’na da gösterildiği görülüyor, bu da sistemin tek bir kuvvet koluyla sınırlı kalmadığına işaret ediyor. ASELSAN’ın kendi görsel arşivinde HİSAR-A+ Otonom sisteminden gerçekleştirilen bir atış da belgelenmiş durumda; bu varyant, mürettebatsız/otonom çalışma kabiliyeti ekleyerek aileyi büyütüyor. Libya’daki Al Watiya örneğinde HİSAR-O100’ün yanında, iki 35 mm topa sahip KORKUT-100/35S self-propelled uçaksavar sisteminin de konuşlandığı bildiriliyor — bu da HİSAR’ın tek başına değil, çok katmanlı bir yerli hava savunma paketinin parçası olarak sahaya sürüldüğünü gösteriyor.

ÖzellikMIM-23 HawkRapier Mk.2BHİSAR-O(+)HİSAR-A(+)
MenşeABDİngiltere (lisanslı/ortak üretim, TR)TürkiyeTürkiye
Geliştirici/üreticiRaytheonBritish Aerospace (lisans)ASELSAN / ROKETSANASELSAN / ROKETSAN
KonuşlanmaÇekiliÇekili6×6 araç üzeri, dikey fırlatmaAraç üzeri/otonom
GüdümYarı-aktif radarAçıklanmadıIIR / aktif RF seçenekliAçıklanmadı
MenzilAçıklanmadıAçıklanmadıSSB Başkanı Haluk Görgün’ün açıklamasına göre RF güdümlü mühimmatla 40 km üzerinde isabet bildirildiIRIS France analizine göre 15 km üzerinde tespit/angajman menzili
TSK’ya girişAçıklanmadı (onlarca yıl önce)1999 sonrası ortak üretimOcak 2022Mayıs 2021

Ne kadarı yerli?

Füze gövdesi ve üretimi ROKETSAN’da (Elmadağ), platform/komuta-kontrol/radar ASELSAN’da (Ankara) SSB koordinasyonunda yürütülüyor. İki şirket arasındaki iş bölümü nettir: ASELSAN araç platformunu, radar ve komuta-kontrol yazılımını; ROKETSAN füzenin gövdesini, motorunu ve ilgili alt sistemlerini üretiyor. HİSAR-O’nun RF güdümlü mühimmatı ve IIR (görüntülü kızılötesi) seçeneği de bu ortaklığın ürünü olarak tanıtılıyor.

Ancak füzenin iç bileşenlerine (arayıcı elektroniği, bazı işlemci/yarı iletken alt sistemleri) ilişkin bağımsız bir menşe dökümü açık kaynaklarda bulunamadı — açıklanmadı. Diğer dosyalarda (örneğin ATMACA’nın KTJ-3200 motoru veya K9 Thunder’ın güç grubu) olduğu gibi, HİSAR ailesi için kritik alt bileşenlerin yüzde kaçının ithal olduğuna dair kamuya açık, bağımsız doğrulanmış bir oran bulunmuyor. Bu nedenle bu dosyada “tamamen yerli” ifadesi kullanılmıyor; motor/elektronik/yazılım/silah/üretim/tasarımın her birinin ayrı ayrı doğrulanması gerektiği göz önünde tutularak “SSB koordinasyonunda ASELSAN ve ROKETSAN tarafından geliştirilen yerli mimari” ifadesi tercih ediliyor.

Gerçekten yerini aldı mı?

Kademeli değiştiriliyor. HİSAR-A+ Mayıs 2021’den, HİSAR-O(+) Ocak 2022’den beri envanterde. Ağustos 2024 tarihli bir OSINT haberine göre, Libya’daki Al Watiya Hava Üssü’nde konuşlu Hawk bataryalarının yerini HİSAR-O100 sistemlerinin aldığı, uydu görüntüleriyle bildirildi; bu tek kaynaklı bir tespit olup bağımsız resmî teyidi bulunmuyor. Türkiye genelinde kaç Hawk bataryasının hâlâ aktif olduğuna dair 2026 tarihli resmî bir sayım bulunamadı. Rapier için de benzer bir tablo var: HİSAR-A’nın Rapier Mk.2B’yi kademeli olarak devralacağı bildiriliyor, ama kalan Rapier envanterine dair güncel bir rakam yok. IRIS France’ın Ocak 2024 analizi, Aralık 2023 sözleşmeleriyle birlikte hem HİSAR hem SİPER projelerinin teslimatlarının 2025’te tamamlanmasının planlandığını yazıyor; bu, HİSAR ailesinin artık deneme/erken üretim aşamasından çıkıp olgun bir seri üretim rejimine geçtiğini gösteriyor, ama “tamamlandı” ile “tüm eski filo emekli oldu” aynı şey değil — ilki üretim takvimi, ikincisi envanter gerçeği.

Önemli düzeltme: Takvimdeki ilk hipotez Hawk, Rapier ve Stinger’ı tek bir HİSAR ailesine bağlıyordu. Araştırma bunu doğrulamadı. Stinger — taşınabilir, el tipi bir MANPADS — HİSAR’ın (araç/kule tipi sistemler) kapsamına girmiyor. Çok sayıda bağımsız kaynak, Stinger’ın gerçek halefinin ROKETSAN’ın geliştirdiği SUNGUR/PORSAV ailesi olduğunu gösteriyor: SUNGUR Temmuz 2022’de TSK envanterine girdi, Mart 2024’te Millî Savunma Bakanlığı Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na teslimatların tamamlandığını doğruladı, aynı ay ilk uluslararası ihracat talepleri gelmeye başladı. Bu nedenle bu dosya, yanlış bir eşleşme üretmek yerine gerçek ilişkiyi burada netleştiriyor; SUNGUR/PORSAV kendi başına ayrı bir İthalden Millîye dosyasına adaydır.

Dünyadaki emsalleri

Katmanlı hava savunmayı aynı anda yerlileştirme çabası nadir değil ama kapsamı geniş: Polonya, Sovyet lisanslı Strzała-2’den kendi tasarımı PIORUN’a geçti — önce 1995’te GROM ile kısmi yerlileşme, sonra 2016 sözleşmesiyle tam yerli tasarıma (serinin 2. dosyası). Hindistan’ın Akash’ı ve Güney Kore’nin KM-SAM/Cheongung ailesi de benzer bir mantıkla, Sovyet/ABD menşeli orta menzilli sistemlerin yerini almak üzere geliştirildi; her iki programda da süreç on yılın üzerinde sürdü ve eski sistemler yıllarca paralel kullanımda kaldı.

Türkiye’nin farkı, kısa (HİSAR-A), orta (HİSAR-O) ve uzun (SİPER) menzili aynı dönemde, aynı sanayi ekosisteminde (ASELSAN–ROKETSAN–SSB) ve üç farklı yabancı tedarikçiyi (ABD, İngiltere, yine ABD) aynı anda hedef alarak yürütmesi. Bu, tek bir sistemi değiştirmekten daha karmaşık bir sanayi koordinasyonu gerektiriyor; Aralık 2023’teki ortak HİSAR/SİPER sözleşmesi bu koordinasyonun kurumsal izini taşıyor.

Stratejik ve endüstriyel sonuç

Aktif RF/IIR güdümlü, dikey fırlatmalı bir füze ailesinin tasarım-üretim-entegrasyon kapasitesi ASELSAN ve ROKETSAN’da kuruldu; bu, Hawk ve Rapier döneminde Türkiye’nin sahip olmadığı bir yetenek. SSB’nin art arda imzaladığı seri üretim sözleşmeleri (Aralık 2023, Temmuz 2026) sanayi kapasitesinin sürdüğünü ve siparişlerin tek seferlik olmadığını gösteriyor.

HİSAR ailesinin kendisi için doğrulanmış bir ihracat sözleşmesi bu araştırmada bulunamadı — açıklanmadı — ancak aynı ekosistemdeki SUNGUR’un Mart 2024’te ilk uluslararası taleplerini almaya başlaması, yerlileştirilen mimarinin ihraç edilebilirliğine dair dolaylı bir işaret. Asıl endüstriyel kazanım, tek bir ürün değil; ASELSAN’ın komuta-kontrol/radar, ROKETSAN’ın füze gövdesi/motor alanlarında birbirini tamamlayan, tekrarlanabilir bir iş bölümü kurulmuş olması. Bu iş bölümü aynı ikili tarafından yürütülen ATMACA (gemisavar füzesi, serinin 3. dosyası) ve SİPER programlarında da tekrarlanıyor — tek bir platformdan çok, ASELSAN-ROKETSAN-SSB üçgeninin farklı menzil ve görev tanımlarına ölçeklenebilen bir model haline geldiği görülüyor.

Sık Sorulan Sorular

HİSAR, Hawk’ın yerini tamamen aldı mı?

Hayır, henüz tamamen değil. HİSAR-O 25 Ocak 2022’den beri TSK envanterinde ve en azından Libya’daki Al Watiya Hava Üssü’nde operasyonel olarak Hawk’ın yerini aldığı OSINT kaynaklarıyla bildiriliyor, ama Türkiye genelinde tüm Hawk bataryalarının emekli olduğuna dair resmî, tarihli bir açıklama bulunamadı.

Rapier hâlâ kullanılıyor mu?

Kalan Rapier envanterine dair güncel bir resmî rakam yok. Kaynaklar HİSAR-A’nın bu sistemi “kademeli olarak” devralacağını belirtiyor.

Stinger’ın yerine hangi sistem geçiyor?

HİSAR değil. Stinger’ın gerçek halefi, ROKETSAN’ın geliştirdiği ve 2022’de envantere giren SUNGUR/PORSAV taşınabilir hava savunma sistemidir.

HİSAR tamamen yerli bir sistem mi?

Platform, komuta-kontrol ve füze üretimi ASELSAN-ROKETSAN tarafından yürütülüyor; ancak bazı alt bileşenlerin tam menşe dökümü açık kaynaklarda doğrulanamadı, bu yüzden “tamamen yerli” ifadesi bu dosyada kullanılmıyor.

HİSAR-O’nun menzili ne kadar?

SSB Başkanı Haluk Görgün’ün kamuya açık açıklamasına göre, RF güdümlü mühimmatla 40 km’nin üzerinde bir hedef vurulduğu bildirildi; bu tekil bir resmî açıklamadır, bağımsız doğrulaması bu dosya kapsamında yapılamadı.

HİSAR ihraç ediliyor mu?

Bu dosya kapsamında HİSAR ailesi için doğrulanmış bir ihracat sözleşmesi bulunamadı. Aynı ekosistemdeki SUNGUR MANPADS’ı Mart 2024’te ilk uluslararası taleplerini almaya başladı.

Kaynaklar

Birincil: IRIS France — HİSAR/SİPER seri üretim sözleşmeleri analizi (3 Ocak 2024); SSB Başkanı Haluk Görgün’ün HİSAR-O açıklaması (CNN Türk aktarımıyla); Army Technology — HİSAR-A ürün sayfası; Army Recognition — SUNGUR/PORSAV’ın Stinger’ı değiştirme programı.

Bağımsız: Overt Defense — HİSAR-A+ envantere giriş / HİSAR-O seri üretim; Turdef — Libya’da HİSAR-O’nun Hawk’ın yerini alması (OSINT); StrategyPage — Türkiye’nin hava savunma dönüşümü; Defense Mirror — SUNGUR’un envantere girişi.

Envanter Medya arşivi: HİSAR-A+ Nedir? · HİSAR-O+ Nedir? · HİSAR Nedir? Türkiye’nin Yerli Hava Savunma Sistemi

Bir Yorum Yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Benzer Yazılar