Elbit Systems Nedir? İsrail’in En Büyük Özel Savunma Şirketi ve Ürünleri

Elbit Systems‘in kökleri 1966’da Hayfa’da kurulan Elbit Computers’a dayanır. Şirket, Elron Electronic Industries’in bir iştiraki olarak ortaya çıktı ve ilk yıllarında İsrail ordusu için bilgisayar ve aviyonik sistemler geliştirdi. 1960’lar ve 1970’lerde savaş uçağı modernizasyonu ve atış kontrol bilgisayarları şirketin ana iş kolunu oluşturdu. Bu dönemde İsrail’in devlet şirketleri olan IAI ve Rafael ile rekabet eden, ancak özel sermayeye dayanan farklı bir modeli temsil etti.

1996 yılında Elbit Ltd. üç ayrı şirkete bölündü: savunma işi Elbit Systems adıyla ayrıştırıldı, tıbbi görüntüleme ve haberleşme faaliyetleri ise ayrı şirketlerde kaldı. Aynı yıl Elbit Systems NASDAQ’a kote oldu; hisseler Tel Aviv Borsası’nda da işlem görür. Şirketin kontrolü Federmann ailesinin şirketi Federmann Enterprises’tadır; bu payın yaklaşık %44 civarında olduğu bildirilir. Yönetim kurulu başkanlığını Michael Federmann, genel müdürlüğü ise 2013’ten bu yana Bezhalel Machlis yürütmektedir.

Elbit’in büyümesi büyük ölçüde satın almalarla gerçekleşti. 2000’de elektro-optik üreticisi El-Op bünyeye katıldı. 2005’te elektronik harp şirketi Elisra’nın çoğunluğu alındı; kalan hisseler 2011’de IAI’den devralındı. Tadiran Communications 2007-2008’de tamamen Elbit’e geçti. 2010’da topçu üreticisi Soltam ve askerî araç şirketleri satın alındı. En büyük adım, 2018 sonunda devlete ait mühimmat üreticisi IMI Systems‘in devralınması oldu. 2021’de ABD’li Sparton Corporation (deniz altı akustik sistemler) Elbit Systems of America çatısı altına girdi.

Elbit Systems, faaliyetlerini SEC’e sunduğu 20-F raporlarında beş ana segmentte raporlar: Aerospace (havacılık), C4I & Cyber, ISTAR & EW (keşif-gözetleme ve elektronik harp), Land (kara sistemleri) ve coğrafi bir segment olan Elbit Systems of America. Havacılık segmenti insansız hava araçlarını, aviyoniği ve eğitim sistemlerini kapsar. Kara segmenti IMI’den gelen mühimmat ve topçu işini içerir; 2024’te en hızlı büyüyen alanlardan biri olmuştur.

Şirketin yurt dışı yapılanması, ihracat pazarlarında yerel bir üretici gibi davranmasını sağlar. Fort Worth merkezli Elbit Systems of America, ABD ordusuna gece görüş, kask görüntüleme ve deniz sistemleri tedarik eder. Birleşik Krallık’ta Elbit Systems UK; Bristol, Oldham (eski Ferranti) ve Shenstone (UAV Engines) gibi tesislerde faaliyet gösterir. Almanya’da Elbit Systems Deutschland, Brezilya’da AEL Sistemas, Avustralya’da Elbit Systems of Australia bulunur. Ayrıca Hindistan’da Adani grubu ile kurulan ortak girişim Hermes 900 gövdeleri üretmektedir.

Hayfa’daki merkez ile birlikte şirket İsrail genelinde Ramat HaSharon, Netanya, Yokneam ve Nazaret gibi yerleşimlerde onlarca tesise sahiptir. IMI’nin devralınmasıyla Ramat HaSharon’daki tarihî mühimmat kampüsü de Elbit’e geçmiştir; bu arazinin bir kısmının konut geliştirmesine ayrılması anlaşmanın parçasıydı.

Elbit’in en bilinen ürün ailesi Hermes insansız hava araçlarıdır. Hermes 450, 1990’ların sonundan beri İsrail ordusunun ana taktik İHA’sıdır ve İngiliz Watchkeeper’ın temelini oluşturur. Daha büyük MALE sınıfı Hermes 900, 2012’den itibaren hizmete girdi; sivil hava sahası sertifikasyonuna yönelik türevi StarLiner adıyla pazarlanır. Mini sınıfta Skylark serisi, kamikaze sınıfında ise SkyStriker gezici mühimmatı bulunur.

Kara tarafında IMI’den gelen PULS (Precise and Universal Launching System) çok namlulu roket sistemi, 2023 sonrasında Avrupa’da birden fazla müşteri bulan ana ihracat kalemine dönüştü. ATMOS 2000 kamyona monte 155 mm obüs, Sigma yeni nesil topçu, Iron Fist aktif koruma sistemi, Spear ve Crossbow 120 mm havan sistemleri ile Filipinler için geliştirilen Sabrah hafif tankı diğer başlıca ürünlerdir. Elbit ayrıca tank atış kontrol sistemleri ve kule modernizasyonu yapar.

Havacılık elektroniğinde şirket, Collins Aerospace ile ortak girişimi aracılığıyla F-35 pilotlarının kask görüntüleme sistemi (HMDS) ve daha önce JHMCS kask nişangâhının üreticisidir. J-MUSIC ve MUSIC kızılötesi güdümlü füzelere karşı lazer tabanlı DIRCM sistemleri, çok sayıda askerî ve sivil uçakta kullanılır. Gece görüş cihazları, Seagull insansız deniz aracı ve termal kameralar ürün yelpazesini tamamlar.

Elbit, gelirinin büyük bölümünü İsrail dışından elde eder; son yıllarda bu oran yaklaşık %70-75 düzeyinde seyretmiştir. 2023 sonrası İsrail ordusunun artan siparişleri iç pazarın payını yükseltmiş olsa da Avrupa ve Kuzey Amerika en büyük bölgeler olmayı sürdürür. Şirket 2024 yılı için yaklaşık 6,8 milyar dolar gelir ve 22 milyar doların üzerinde sipariş birikimi raporladı; 2025’te birikim 23 milyar dolar civarına yaklaştığı bildirildi.

Avrupa’da PULS siparişleri dikkat çekicidir. Hollanda 2023’te, Danimarka da aynı yıl PULS sistemini seçti. İspanya SILAM programı için Escribano ve Rheinmetall Expal ile birlikte PULS tabanlı çözüm aldı. Almanya ise KNDS Deutschland ile ortak geliştirilen Euro-PULS’u Bundeswehr için tercih etti. İsviçre’nin ADS 15 programı kapsamında aldığı altı Hermes 900 HFE ise sertifikasyon ve yazılım sorunları nedeniyle yıllarca gecikti ve İsviçre kamuoyunda tartışma yarattı.

Latin Amerika’da Brezilya Hava Kuvvetleri Hermes 450 ve 900 kullanır; AEL Sistemas aviyonik üretir. Asya’da Filipinler 2020’de Sabrah hafif tankları ve ATMOS 2000 obüsleri sipariş etti. Hindistan’da Adani ve diğer yerli ortaklarla kurulan ortak girişimler İHA ve elektro-optik üretimi yapar. Sırbistan’ın Hermes 900 aldığı ise Sırp yetkililerin açıklamalarına dayanarak bildirilmiştir.

Elbit Systems’in Türkiye ile en önemli projesi, 2002’de imzalanan M60T Sabra modernizasyonuydu. Yaklaşık 688 milyon dolarlık sözleşme kapsamında Türk Kara Kuvvetleri’ne ait 170 M60A1 tankı yeni kule, 120 mm top, atış kontrol ve zırh paketi ile yenilendi. İlk araçlar İsrail’de, kalanları Kayseri’deki 1. Ana Bakım Fabrikası’nda dönüştürüldü ve teslimatlar 2010 civarında tamamlandı. Bu proje, İsrail-Türkiye savunma iş birliğinin en kapsamlı örneklerinden biri olarak kayda geçti.

Aynı dönemde Türk Hava Kuvvetleri’nin F-4E 2020 Terminator ve F-5 modernizasyonları Elbit değil, Israel Aerospace Industries (IAI) tarafından yürütüldü; iki şirket sıkça karıştırılmaktadır. 2010 Mavi Marmara saldırısından sonra savunma iş birliği durma noktasına geldi. Türkiye, Gazze’deki saldırılar nedeniyle 2024’te İsrail ile ticaretini tamamen askıya aldığını açıkladı; bugün Elbit ile Türkiye arasında bilinen bir ticari ilişki bulunmamaktadır.

Elbit’in ürünleri İsrail ordusunun Gazze’deki ve işgal altındaki Batı Şeria’daki harekâtlarının merkezinde yer alır. Hermes 450 ve 900 insansız hava araçları gözetleme ve saldırı görevlerinde kullanılır; IMI kökenli topçu mühimmatı ve havan sistemleri kara harekâtında, elektro-optik ve gözetleme sistemleri ise ayrım duvarı boyunca görev yapar. Ekim 2023’ten bu yana süren saldırılarda Gazze’de on binlerce Filistinli sivilin öldürüldüğü Birleşmiş Milletler kurumları, Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü tarafından belgelenmiştir. Uluslararası Adalet Divanı, Ocak 2024’te Güney Afrika’nın açtığı davada verdiği geçici tedbir kararında Filistinlilerin Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki haklarının makul bir risk altında olduğunu tespit etti.

Bu nedenle Elbit, uzun süredir sorumlu yatırım tartışmalarının odağındadır. Norveç Devlet Emeklilik Fonu (GPFG), 2009’da ayrım duvarı için gözetleme sistemi tedarik ettiği gerekçesiyle şirketi portföyünden çıkardı; Danimarkalı Danske Bank 2010’da benzer bir karar aldı. Sonraki yıllarda bazı Avrupa emeklilik fonları ve bankaları da şirketi dışladı. Birleşik Krallık’ta Palestine Action adlı grup 2020’den itibaren Elbit tesislerini hedef alan doğrudan eylemler düzenledi; İngiliz hükümeti 2025’te grubu yasakladı. Şirket, ürünlerinin yasal yollarla meşru müşterilere satıldığını savunmaktadır.

Pazar konumu açısından Elbit, devlete ait IAI ve Rafael ile birlikte İsrail savunma sanayiinin üç büyük şirketinden biri ve tek özel sermayeli olanıdır. SIPRI’nin dünyanın en büyük 100 silah üreticisi listesinde düzenli olarak yer alır. 2023 sonrası artan siparişler gelir ve hisse performansını yukarı taşımış; aynı dönemde şirket, insan hakları temelli dışlama ve boykot çağrılarının da başlıca hedeflerinden biri olmaya devam etmiştir.

• 2009: Norveç GPFG, ayrım duvarı gözetleme sistemi gerekçesiyle Elbit’i dışladı
• 2010: Danske Bank Elbit’i yatırım listesinden çıkardı
• Ocak 2024: UAD geçici tedbir kararı (Güney Afrika / İsrail, Dava No. 192)
• 2020-2025: Palestine Action eylemleri; grup 2025’te BK’da yasaklandı

Elbit Systems halka açık bir şirkettir; hisseleri NASDAQ ve Tel Aviv Borsası’nda işlem görür. Kontrol hissesi, Federmann ailesine ait Federmann Enterprises’tadır ve yaklaşık %44 düzeyinde olduğu bildirilir. Devlet payı bulunmaz.

İnsansız hava araçları (Hermes 450/900, Skylark), roket topçusu (PULS), kamyon obüsleri (ATMOS 2000), aktif koruma sistemleri, elektro-optik ve gece görüş cihazları, elektronik harp süitleri, taktik telsizler ve F-35 kask görüntüleme sistemi başlıca ürünleridir.

Evet. Hermes İHA’ları, IMI kökenli mühimmat ve gözetleme sistemleri İsrail ordusu tarafından Gazze’de ve işgal altındaki Batı Şeria’da kullanılmaktadır. BM ve insan hakları örgütleri sivil kayıpları belgelemiş, UAD Ocak 2024’te geçici tedbir kararı vermiştir.

Norveç Devlet Emeklilik Fonu 2009’da, Danske Bank 2010’da Elbit’i dışladı. Sonraki yıllarda bazı Avrupa emeklilik fonları ve bankaları da benzer kararlar aldı. Birleşik Krallık’ta Palestine Action grubu şirketin tesislerini hedef alan eylemler düzenledi.

Evet, 2002-2010 arasında 170 adet M60A1 tankı M60T Sabra standardına yükseltildi. Türkiye 2024’te İsrail ile ticaretini askıya aldı; günümüzde bilinen bir ticari ilişki yoktur.