ASELSAN ve SSB İlişkisi: Savunma Sanayii Başkanlığı ASELSAN’ın Sahibi mi?

ASELSAN ve SSB İlişkisi: Savunma Sanayii Başkanlığı ASELSAN’ın Sahibi mi?

Türkiye savunma sanayiini konuşurken en sık karıştırılan konulardan biri, ASELSAN ile Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) arasındaki ilişkidir. Kamuoyunda sıkça “ASELSAN devletin şirketi”, hatta “SSB’nin şirketi” gibi ifadeler dolaşır. Oysa gerçek tablo bundan daha katmanlıdır: SSB, ASELSAN’ın sahibi değildir. İkisi arasındaki bağ bir mülkiyet ilişkisi değil, bir müşteri–yüklenici ve düzenleyici–düzenlenen ilişkisidir. Bu yazıda bu ilişkiyi dört ayrı rol üzerinden, kaynaklara dayanarak ve abartısız biçimde açıklıyoruz.

Önce sahiplik: ASELSAN kimin?

ASELSAN, 1975 yılında Türk Silahlı Kuvvetleri’nin haberleşme ihtiyacını yerli kaynakla karşılamak üzere kuruldu. Bugün şirketin çoğunluk hissesi Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı’na (TSKGV) aittir; TSKGV’nin payı yaklaşık %74,2 düzeyindedir. Geri kalan yaklaşık %25,8’lik bölüm Borsa İstanbul’da (BIST: ASELS) halka açıktır. Yani ASELSAN’ın hukuki sahibi bir vakıf (TSKGV) ile borsadaki yatırımcılardır; Savunma Sanayii Başkanlığı bu tabloda hissedar olarak yer almaz.

Bu ayrım kritik olduğu için tek istisnayı da hemen belirtelim: SSB, ASELSAN’da değil ama TUSAŞ’ta doğrudan %45,45 paya sahiptir. Yani “SSB hiçbir savunma şirketinde hissedar olamaz” demek yanlış olur; ancak bu ortaklık TUSAŞ’a özgüdür ve ASELSAN için geçerli değildir. SSB ile ASELSAN arasındaki ilişkiyi bir mülkiyet ilişkisi olarak okumak, en baştan hatalı bir çerçevedir.

SSB’nin ASELSAN üzerindeki dört rolü

SSB’nin ASELSAN ile ilişkisini anlamanın en sağlıklı yolu, kurumun üstlendiği rolleri ayırmaktır. SSB tek bir şapka takmaz; aynı anda dört farklı işlevi yürütür.

1. Düzenleyici (regülatör): Savunma sanayiine ilişkin mevzuat, standart, sertifikasyon ve yerlilik kurallarını belirler. ASELSAN da bu kurallar çerçevesinde faaliyet gösterir.
2. Tedarik makamı (alıcı/müşteri): TSK’nın ihtiyaçlarını derleyip savunma projelerini açan ve sözleşmeyi imzalayan taraf çoğunlukla SSB’dir. Bu rolde SSB, ASELSAN’ın müşterisidir.
3. Proje otoritesi: Bir projenin ana yüklenicisini belirler, iş paketlerini tanımlar, takvim ve maliyet denetimini yürütür, kilometre taşlarını onaylar.
4. Ekosistem koordinatörü: Ana yükleniciler, alt yükleniciler, KOBİ’ler ve üniversiteler arasındaki iş bölümünü, yerlileştirme hedeflerini ve ihracat politikalarını koordine eder.

Ana yüklenici nasıl belirlenir?

Bir savunma projesinde ana yüklenici (prime contractor), SSB tarafından ihtiyaç, yetkinlik ve stratejik öncelikler değerlendirilerek belirlenir. ASELSAN pek çok projede ana yüklenici olur; ancak bazı projelerde alt sistem sağlayıcısı olarak yer alır. Örneğin hava savunmasında HİSAR ve SİPER programlarında ASELSAN radar, komuta-kontrol ve atış kontrol tarafını üstlenirken, füze/itki tarafını ROKETSAN yürütür. Yani “ASELSAN her projede baş yüklenicidir” demek doğru değildir; rol projeden projeye değişir ve bu rolü belirleyen SSB’dir.

Seri üretim, Ar-Ge ve sözleşme döngüsü

SSB ile ASELSAN arasındaki iş genellikle iki aşamada ilerler. İlk aşama Ar-Ge / geliştirme sözleşmesidir: burada amaç ürünü tasarlamak, prototip üretmek ve niteliklendirmektir. Ürün olgunlaşıp testleri geçtikten sonra seri üretim sözleşmesi imzalanır; bu aşamada belirli adette ürün, tanımlı takvimle teslim edilir. Her iki aşamada da sözleşme makamı SSB, üretici ise ASELSAN’dır. Bu döngü, ASELSAN’ın rekor seviyeye ulaşan bakiye siparişinin (2024 sonu itibarıyla yaklaşık 16 milyar dolar) büyük bölümünü oluşturur.

İhracat izni: SSB’nin kapı bekçisi rolü

ASELSAN’ın 2024’te 92 ülkeye ulaşan ihracat ağı ve 1 milyar doları aşan ihracat sözleşmeleri, tamamen şirketin kendi inisiyatifiyle gerçekleşmez. Savunma ihracatı, ulusal güvenlik ve dış politika boyutu taşıdığı için izin rejimine tabidir. Bir ürünün hangi ülkeye satılabileceği, SSB’nin de içinde bulunduğu izin ve denetim mekanizmasından geçer. Bu, SSB’nin “koordinatör” ve “düzenleyici” rollerinin en somut yansımalarından biridir: şirket satışı yapar, ancak çerçeveyi devlet çizer.