Uçak gemisinin insansız tankeri dört yıl geride: MQ-25 faturası 19,4 milyar dolara çıktı
Uçak gemisinden kalkacak ilk insansız ikmal uçağı MQ-25A Stingray, ilk hedefinin dört yıl gerisine düştü. Program maliyeti Pentagon hesabıyla 19,4 milyar dolara, uçak başına edinim maliyeti 255,8 milyon dolara çıktı. Sayıştay, testler bitmeden seri üretime geçilmesinin faturayı daha da büyütebileceği uyarısında bulunuyor.
Bir Bakışta
- Yeni takvim: İlk harekât kabiliyeti (IOC) 2029’a kaydı — özgün plana göre dört yıl gecikme.
- Maliyet: Pentagon toplam program maliyetini 19,4 milyar dolar, uçak başı edinim maliyetini 255,8 milyon dolar olarak veriyor. ABD Sayıştayı (GAO) tesis yatırımları hariç 16,6 milyar dolar ve uçak başı 218 milyon dolar hesaplıyor.
- Artış: GAO’ya göre maliyet 2025 değerlendirmesine kıyasla yüzde 4 arttı; gerekçelerden biri “kullanımdan kalkan bileşenlerin değiştirilmesi veya yönetilmesi”.
- Kritik uyarı: “Üretim testin önüne geçebilir.” Seri üretimi temsil eden uçakların testi bitmeden düşük hızlı üretime başlanması, hâlihazırda imal edilen uçaklarda pahalı modifikasyon riski doğuruyor.
- Kilometre taşları: İlk uçuş Nisan 2026 (özgün planda 2021), düşük hızlı üretim onayı Mayıs 2026, uçuş testlerinin tamamlanması 2029 malî yılı sonu.
- Sebepler: Teknik risk, üretim sorunları, takvim revizyonları ve işçi grevleri; işletme maliyetleri de bakım ve personel tahminlerinin üzerinde seyrediyor.
Dört yıl geciken bir ilk
MQ-25A Stingray, ABD Donanması’nın uçak gemisi güvertesine yerleştirmeyi planladığı ilk insansız uçak. Görevi gösterişli değil ama belirleyici: havada yakıt ikmali. Bugün bu işi F/A-18E/F Super Hornet’ler yapıyor; her ikmal görevine ayrılan bir Super Hornet, muharebe görevine çıkmayan bir uçak demek. Donanma filosunun yaklaşık dörtte birinin bu şekilde harcandığı hesaplanıyor. Stingray’in vaadi, o uçakları serbest bırakmak ve aynı zamanda uçak gemisi hava grubunun etki yarıçapını genişletmek.
Ancak takvim art arda kaydı. İlk uçuş 2021 için planlanmışken Nisan 2026’da gerçekleşti; düşük hızlı seri üretim onayı Mayıs 2026’da geldi. İlk harekât kabiliyeti ise artık 2029’da bekleniyor. Uçuş testlerinin de aynı malî yılın sonunda tamamlanması öngörülüyor — yani üretim ile test neredeyse aynı takvimde ilerleyecek.
Rakamlar nereye gitti?
Maliyet tablosu, kaynağa göre değişiyor. Pentagon’un kendi hesabında program toplamı 19,4 milyar dolar, uçak başına edinim maliyeti ise 255,8 milyon dolar. ABD Sayıştayı GAO, askerî inşaat kalemlerini dışarıda bırakarak daha düşük bir rakam veriyor: 16,6 milyar dolar ve uçak başına 218 milyon dolar. İki hesap arasındaki fark yöntemsel; ancak her iki rakam da bir ikmal uçağı için alışılmışın çok üzerinde.
GAO, maliyetin 2025 değerlendirmesine kıyasla yüzde 4 arttığını, bunun bir bölümünün “kullanımdan kalkan bileşenlerin değiştirilmesi veya yönetilmesi” çalışmasından kaynaklandığını belirtiyor. Uzun süren geliştirme süreçlerinin klasik cezası bu: program bitmeden parçalar eskiyor, tedarik zinciri değişiyor ve tasarım yeniden açılıyor. İşletme maliyetlerinin de öngörülerin üzerinde çıkması, bakım gideri ve personel ihtiyacı tahminlerinin revize edilmesinden kaynaklanıyor.
Kongre’nin asıl itirazı: üretim testi geçerse
Kongre Araştırma Servisi’nin (CRS) raporunda öne çıkan risk, maliyetin kendisi değil sıralama. Donanma, seri üretimi temsil eden uçakların testi tamamlanmadan düşük hızlı üretime başladı. GAO bu tercihi açıkça uyarıyla karşılıyor: “üretim testin önüne geçebilir.” Pratikte bu, testte ortaya çıkacak bir kusurun, üretim bandından çıkmış uçaklara sonradan ve pahalıya uygulanacak modifikasyonlar anlamına gelmesi demek.
Bu tartışma ABD savunma tedarikinde yeni değil. Aynı yaklaşımın F-35’te yarattığı “eşzamanlılık” faturası bugün hâlâ ödeniyor. Stingray’de risk daha sınırlı görünüyor; program görece küçük ve uçak tek bir göreve odaklı. Yine de uçak gemisi hava grubunun geleceğine dair planlar Stingray’in vaktinde göreve başlamasına bağlı: Donanma’nın insansız muharip ve keşif platformlarına dair uzun vadeli yol haritası, güvertede insansız operasyonun rutinleşmesini varsayıyor.
MQ-25A Stingray — Program Tablosu
| Üretici | Boeing |
| Görev | Uçak gemisinden kalkan insansız havada yakıt ikmali; ikincil olarak keşif/gözetleme |
| İlk uçuş | Nisan 2026 (özgün planda 2021) |
| Düşük hızlı üretim onayı | Mayıs 2026 |
| İlk harekât kabiliyeti (IOC) | 2029 (dört yıl gecikme) |
| Uçuş testlerinin bitişi | 2029 malî yılı sonu |
| Program maliyeti (Pentagon) | 19,4 milyar dolar |
| Program maliyeti (GAO, inşaat hariç) | 16,6 milyar dolar |
| Uçak başı edinim maliyeti | 255,8 milyon dolar (Pentagon) / 218 milyon dolar (GAO) |
| Maliyet artışı | 2025 değerlendirmesine göre yüzde 4 |
| Başlıca gecikme sebepleri | Teknik risk, üretim sorunları, takvim revizyonu, işçi grevleri |
MQ-25 neden önemli?
Uçak gemisi hava grubunun en büyük kısıtı menzil. Bugünkü Super Hornet ve F-35C ikilisi, gemiyi düşman füzelerinin erişemeyeceği mesafede tutmaya çalışan bir donanma için yeterince uzağa gidemiyor. Havada yakıt ikmali bu denklemi değiştiren tek pratik araç; ancak bunu yapan uçak da gemiden kalkmak zorunda. Stingray tam olarak bu boşluğa tasarlandı: yaklaşık 500 deniz mili mesafede birkaç uçağı doyuracak yakıtı taşıyıp geri dönebilecek kapasitede bir insansız tanker.
Programın ikinci işlevi ise kültürel. Güvertede insansız bir uçağın rutin biçimde iniş kalkış yapması, mürettebatın ve harekât döngüsünün insansız sistemlere alışması demek. Donanma bunu açıkça bir “kapı aralama” adımı olarak tanımlıyor; ilerideki insansız muharip platformların yolu buradan geçiyor.
Aynı sorunun Türkiye’deki karşılığı
Kısa güvertede insansız operasyon meselesi yalnızca ABD’nin gündeminde değil. TCG Anadolu’nun Bayraktar TB3 ve KIZILELMA ile yürüttüğü çalışmalar, kısa güverteden sabit kanatlı insansız uçuşun mümkün olduğunu gösterdi. Ölçek ve görev tanımı elbette farklı: Stingray tam boy bir uçak gemisi için tasarlanmış ağır bir tanker, TB3 ise havuzlu çıkarma gemisine uyarlanmış bir keşif ve taarruz platformu. Yine de her iki programda da asıl sınav aynı — insansız uçağın güverte döngüsüne sorunsuz oturması ve bunun bütçeyi patlatmadan yapılabilmesi.
Kaynaklar
- ABD Sayıştayı (GAO) yıllık silah programları değerlendirmesi
- Kongre Araştırma Servisi (CRS) MQ-25 raporu
- Pentagon seçilmiş edinim raporu (SAR) verileri
- Defence Industry Europe
