Pistler vurulursa SİHA’lar nereden kalkacak? Kara yoluna inen üç İHA’nın ikisi Türk

AKINCI ve iki Bayraktar TB2’nin Manisa–Balıkesir kara yoluna inip yeniden havalanması, pistlerin kullanılamadığı bir savaş gününe hazırlığın Türkiye’deki ilk kamuya açık sınavı oldu. Dünyada kara yolundan çalıştığı belgelenen üç İHA modelinden ikisi artık Türk tasarımı.

12 Kasım sabahı Manisa–Balıkesir kara yolunun bir kesimi trafiğe kapatıldığında, yolun iki yanında bekleyen itfaiye ve ambulans ekipleri dışında olağan bir yol çalışmasını andıran pek bir şey yoktu. Birkaç saat içinde üç insansız savaş uçağı, üç ayrı noktadan gelip aynı asfalta indi: Çorlu’dan kalkan bir AKINCI, Keşan’dan gelen ve Baykar’ın eğitim-test filosuna ait bir TB2, bir de İzmir’den havalanan, Kara Kuvvetleri Komutanlığı envanterindeki bir TB2. Üçü de aynı yoldan yeniden havalandı.

Baykar’ın 13 Kasım’da yaptığı açıklama, tatbikatı “pistlerin kullanılamadığı acil durum senaryolarına” yönelik saha çalışmalarının ilk uygulaması olarak tanımlıyor. Çalışma Millî Savunma Bakanlığı, Karayolları Genel Müdürlüğü ve Baykar koordinasyonunda yürütüldü; Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kuvvet komutanlıklarıyla Emniyet, Jandarma ve Sahil Güvenlik ekipleri faaliyeti yerinde izledi. Haberin ayrıntıları Envanter Medya’nın 13 Kasım tarihli haberinde yer alıyor. Bu analiz başka bir soruya odaklanıyor: Bu kabiliyet savaşta ne işe yarar, dünyada kimler gösterdi ve Türkiye bu tabloda nerede duruyor?

Bir hava üssünü susturmak için uçakları vurmak gerekmiyor

Modern bir devletler arası savaşta hava üsleri, ilk saatlerde hedef alınabilecek tesislerin başında gelir. Bunun nedeni basit: Hangarlardaki uçakların sağlam kalması, pist çukurlarla dolduğunda ya da yakıt ve kontrol tesisleri devre dışı kaldığında pek bir şey ifade etmez. Uçak sağlamdır ama kalkamaz. Uzun menzilli hassas güdümlü füzelerin ve geniş alanı tarayabilen sensörlerin yaygınlaşması, sabit ve büyük üslerin korunmasını her geçen yıl daha zor hâle getiriyor.

Ordular bu soruna iki yoldan yanıt arıyor. Birincisi üsleri güçlendirmek: sığınaklar, hızlı pist onarım ekipleri, katmanlı hava savunması. İkincisi ise uçakları tek bir yere bağlı bırakmamak. Askerî literatürde “dağınık harekât” diye anılan bu ikinci yaklaşımın ABD Hava Kuvvetleri’ndeki adı Agile Combat Employment (ACE), yani çevik muharebe konuşlandırması. Mantığı, uçakları birkaç büyük üs yerine çok sayıda küçük ve sık değişen noktaya yaymak; böylece rakibin hangi noktayı vuracağını bilmesini zorlaştırmak.

Kara yolları bu hesabın doğal parçası. Düz, uzun, sağlam bir zemin; üstelik ülkenin her yerinde var. Manisa’daki tatbikatın asıl sorusu da buydu: Pist yoksa, hazır bir yol parçası insansız hava gücünü ayakta tutabilir mi?

Burada bir ayrımı baştan koymak gerekiyor. Türkiye’nin resmî açıklamaları tatbikatı “acil durum” ve “acil müdahale” senaryosu olarak tanımlıyor; ACE benzeri resmî bir doktrinden söz etmiyor. Benzerlik analitik bir benzerlik, resmî bir doktrin tercihi değil.

Fikir yeni değil: İsveç’in yol üslerinden Finlandiya’nın BAANA’sına

Kara yolunu pist yapma fikri Soğuk Savaş’ın ürünü. İsveç, 1950’lerin sonunda Bas 60 adını verdiği sistemle kamu yollarını yedek pist olarak planlamaya başladı. 1980’lerde devreye giren Bas 90 bunu bir adım ileri taşıdı: Merkezde uzun bir pist, çevresinde üçgen biçiminde dizilmiş kısa yol pistleri, ormana yayılmış park yerleri ve yeraltında bir üs merkezi. Viggen ve ardından Gripen, bu sisteme göre tasarlandı; kısa iniş mesafesi ve az personelle hızlı ikmal, uçağın tasarım şartnamesinin parçasıydı.

Finlandiya’da benzer hazırlık 1960’larda başladı. Ülkenin kaç yol pisti olduğu gizli tutuluyor; ancak her yıl düzenlenen BAANA tatbikatı, bu ağın hâlâ kullanımda olduğunu gösteriyor. NATO üyeliğinden sonra tatbikat müttefiklere açıldı: 2023’te Norveç’in F-35A’ları bir Fin otoyoluna indi, bu da F-35’in klasik pist versiyonunun ilk yol operasyonu oldu. 4 Eylül 2024’te ise ABD Hava Kuvvetleri’nin iki F-35A’sı Laponya’daki Hosio yol pistine indi.

Son yıllarda bu tatbikatların sıklaştığı görülüyor. İsviçre, 5 Haziran 2024’te dört F/A-18’i Payerne yakınındaki A1 otoyoluna indirdi; ülkede bir önceki uygulama 1991’deydi ve otoyol 36 saat kapalı kaldı. Polonya, Eylül 2023’te 20 yıl aradan sonra ilk yol pisti tatbikatını yaptı ve bir F-16C, Wielbark’taki yol pistine indi. Tayvan ise 2021’de Jiadong’daki 2,26 kilometrelik il yoluna F-16V, Mirage 2000-5 ve E-2K indirdi; senaryo açıkça “askerî ve sivil havalimanlarının ağır hasar gördüğü” bir gündü.

Ortak payda tek cümleyle özetlenebilir: Daha güçlü bir rakiple karşı karşıya kalabileceğini düşünen hava kuvvetleri, uçaklarını az sayıdaki büyük üste toplamaktan kaçınıyor.

İnsansız uçaklar yola ne zaman indi?

Pilotlu savaş uçakları için onlarca yıllık bir gelenek olan yol inişi, insansız hava araçları için çok daha yeni. Kamuya açık kayıtlarda bu alandaki ilk belgelenmiş örnek ABD’den geliyor.

30 Nisan 2023’te ABD Hava Kuvvetleri Özel Harekât Komutanlığı’nın yürüttüğü Agile Chariot tatbikatında bir MQ-9 Reaper, Wyoming’deki Highway 287’ye indi. İnişi 919. Özel Harekât Kanadı’na bağlı 2. Özel Harekât Filosu, kalkış ve dönüş uçuşunu ise Hurlburt’teki 65. Filo yaptı. Komutanlık bunu “bir MQ-9’un kara yoluna ilk inişi” olarak duyurdu. Aynı tatbikatta bir MC-130J nakliye uçağı yola inip ileri yakıt ve mühimmat noktası kurdu, A-10 taarruz uçakları burada yakıt ve mühimmat alarak yeniden havalandı.

Bu ayrıntı önemli, çünkü sık karıştırılıyor. Wyoming’deki yakıt ve mühimmat ikmali A-10’lar içindi. MQ-9’un yolda ikmal edildiğine dair bir açıklama yapılmadı. Reaper’ın sahada ikmal edilip yeniden kaldırıldığı belgelenmiş örnek bir buçuk yıl sonra geldi: 16 Aralık 2024’te New Mexico’daki Melrose atış sahasında, kara yolunda değil bir toprak pistte. Uçağı yaklaşık 1.770 kilometre uzaktaki Hurlburt’ten bir pilot ve bir sensör operatörü yönetti.

İkinci örnek ise doğrudan Türk yapımı bir platformla ilgili ve Türkiye’deki tartışmada neredeyse hiç anılmadı. Breaking Defense’in 29 Mart 2024 tarihli haberine göre Polonya Hava Kuvvetleri’nin 10-14 Mart 2024’teki Route 604 tatbikatında, Mirosławiec’teki 12. İHA Üssü’ne bağlı bir Bayraktar TB2, MiG-29 ve Su-22’lerle birlikte Wielbark yol pistine inip kalktı. Yani TB2’nin bir yoldan çalışabildiği, Türkiye’deki tatbikattan iki buçuk yıl önce, bir NATO ülkesinin kendi ordusu tarafından gösterilmişti.

Bu bilgi Türkiye’nin tatbikatını küçültmüyor; tam tersine, platformun bu işe uygunluğunun iki farklı ordu, iki farklı yol ve iki farklı uçuş ekibiyle teyit edildiğini gösteriyor.

Dünyada kimler yapabiliyor? Doğrulanmış tablo

Bu soruda dikkatli olmak gerekiyor. Kara yoluna inmek, kısa bir piste inmek, hazırlanmamış topraktan kalkmak ve dikey iniş-kalkış yapmak birbirinden farklı kabiliyetler. Bütün ülkeleri kapsayan, kamuya açık ve güvenilir bir “yola inebilen İHA envanteri” de yok. Bu nedenle aşağıdaki tablo dünya toplamı değil; kamuya açık kaynaklarda doğrulanabilen asgari kapsam.

Ağırlık değerleri üreticinin ve ABD Hava Kuvvetleri’nin açıkladığı azami kalkış ağırlıklarıdır; tatbikattaki gerçek yük ve yakıt durumu açıklanmadı.

Tablodan üç sonuç çıkıyor. Birincisi, kamuya açık kayıtlarda kara yolu iniş-kalkışı belgelenen en az üç ülke ve üç İHA modeli var. İkincisi, bu üç modelin ikisi, TB2 ve AKINCI, Türk tasarımı. Üçüncüsü, taradığımız kayıtlarda bir yola inip kalktığı belgelenen en ağır İHA AKINCI. Azami kalkış ağırlığı açıklanan değerlere göre MQ-9’unkinin yaklaşık 1,3 katı.

Son tespiti bir çekinceyle okumak gerekiyor: Bu bir “dünyada ilk” iddiası değil. Gizli tutulan ya da yayımlanmamış tatbikatlar bu tablonun dışında kalıyor ve Çin, Rusya gibi büyük İHA üreticileri hakkında yeterli açık veri yok. “Türkiye bunu yapan ikinci ülke” ya da “dünyada yalnızca üç İHA bunu yapabiliyor” gibi ifadeler bu yüzden doğru olmaz.

Neden önce insansız uçaklar?

Türkiye’nin yol pisti konseptini pilotlu savaş uçaklarından önce SİHA’larla sınaması tesadüf değil. Son on yılda Türk hava gücünün sahadaki yükünün önemli bölümünü SİHA’lar taşıyor; terörle mücadeleden sınır ötesi harekâtlara kadar sürekli havada tutulan platformlar onlar. Pistlerin kapandığı bir senaryoda bu sürekliliğin kesilmemesi, doğrudan sahadaki birliklerin keşif ve ateş desteği alıp alamaması anlamına geliyor.

Platform çeşitliliği de dikkat çekici. 700 kilogramlık TB2 ile 6 tonluk AKINCI arasında yaklaşık dokuz kat ağırlık farkı var; iniş hızları, gereken yol uzunluğu ve iz genişlikleri farklı. İki sınıfın aynı gün aynı yoldan çalışması, Baykar’ın konsepti tek bir uçağa göre değil, bir filo yaklaşımıyla kurduğunu gösteriyor. Tatbikata ordu envanterindeki bir TB2’nin de katılması, çalışmanın bir şirket gösterisinin ötesinde, kullanıcı birliklerle sınandığına işaret ediyor.

İhracat boyutu da var. Baykar’ın verilerine göre TB2 için 36, AKINCI için 16 ülkeyle ihracat anlaşması bulunuyor. Pist altyapısı sınırlı coğrafyalarda faaliyet gösteren kullanıcılar için alternatif zeminden çalışabilme, satın alma kararlarında tartılan bir özellik. Ancak bu kabiliyetin her ihracat kullanıcısında sınandığını söylemek için veri yok; şimdilik doğrulanmış örnekler Polonya ve Türkiye.

Yola inmek, yoldan savaşmak demek değil

Manisa’daki tatbikatın ne gösterdiğini doğru okumak için neyi göstermediğini de bilmek gerekiyor. Açıklamalarda uçakların yolda yakıt aldığı, mühimmat yüklendiği, bakım gördüğü ya da aynı uçakla art arda görevler üretildiği bilgisi yer almıyor. Yol kesiminin uzunluğu ve hazırlık süresi de paylaşılmadı. Baykar’ın paylaştığı görüntülerde yol kenarına kurulmuş anten direkleri ve yer kontrol ekipmanı görülüyor; bu, iniş-kalkışın yerel bir düzenle desteklendiğini düşündürüyor, ama düzenin kapsamı açıklanmış değil.

Bu ayrım önemli, çünkü bir yola güvenle inebilmek ile oradan günlerce harekât yürütebilmek farklı şeyler. İkincisi için yakıt ve mühimmat lojistiği, yer ekibi, haberleşme, uçuş emniyeti ve hava savunma şemsiyesinin birlikte çalışması gerekir. ABD’nin bile MQ-9 için saha ikmalini yol tatbikatından ayrı, bir buçuk yıl sonra ve toprak pistte sınadığını hatırlamak, sürecin aşamalı ilerlediğini gösteriyor.

Bir de “pistsiz görev” ifadesi var. TB2 ve AKINCI dikey kalkış yapmıyor; uygun uzunlukta, düz ve sağlam bir yüzeye ihtiyaç duymaya devam ediyor. Gösterilen yenilik piste ihtiyacın ortadan kalkması değil, havalimanı pistine bağımlılığın azalması. Her asfalt yol da pist olamaz: Yüzey kalitesi, genişlik, çevredeki direkler, köprüler ve hava koşulları belirleyici.

Sırada ne var?

Baykar, konseptin şirketin geliştirdiği tüm insansız hava araçlarını kapsayacak şekilde genişletildiğini açıkladı; hedef listesinde insansız savaş uçağı KIZILELMA ile kısa pistli gemilerden çalışabilen Bayraktar TB3 de var. Bu iki platform için kara yolu iniş-kalkışı şu an bir hedef; gösterilmiş bir kabiliyet değil.

KIZILELMA’nın yola inmesi, kavramı farklı bir eşiğe taşır. Jet motorlu, daha yüksek iniş hızına sahip bir insansız savaş uçağının yol pistinden çalışması, şimdiye kadar daha çok pilotlu savaş uçaklarıyla sınanan bir alana girmek anlamına geliyor. TB3 tarafında ise gemide kısa pist için geliştirilen iniş sistemlerinin kara yolunda nasıl kullanılacağı ayrı bir merak konusu.

Bundan sonraki aşamalarda izlenecek işaretler belli: Yolda yakıt ve mühimmat ikmali, art arda sorti üretimi, gece ve kötü hava koşullarında iniş, farklı illerde farklı yol tiplerinin denenmesi.

Manisa–Balıkesir yolundaki birkaç saatlik tatbikat bu soruların hepsini yanıtlamıyor. Ama Türkiye’nin İHA programının yalnızca uçuş süresi, mühimmat ve sensör kapasitesiyle değil, bu uçakların en kötü günde nereden kalkacağı sorusuyla da uğraştığını gösteriyor. Dünyada kara yolunda belgelenen üç İHA modelinden ikisinin Türk tasarımı olması da bu çalışmanın sağlam bir zemine oturduğunu ortaya koyuyor.

Kaynaklar

• Baykar, “AKINCI ve Bayraktar TB2 kara yoluna inip kalktı” açıklaması, 13 Kasım 2026
• Anadolu Ajansı, “AKINCI ve Bayraktar TB2 kara yoluna iniş-kalkış yaptı”, 13 Kasım 2026
• ABD Hava Ulusal Muhafızları / AFSOC, Agile Chariot açıklaması, Mayıs 2023
• The War Zone, “MQ-9 Reaper Has Operated From A Highway For The First Time”, 3 Mayıs 2023
• Air & Space Forces Magazine, “Off-Road Reaper”, 7 Ocak 2025
• Breaking Defense, “In Poland, jets return to the road with Italian friends in tow”, 29 Mart 2024
• The Aviationist, Finlandiya BAANA 24 ve İsviçre Alpha Uno haberleri, 2024
• Taipei Times, Jiadong yol inişi, 16 Eylül 2021
• Saab, “Gripen designed for dispersed air basing system”, 2020

▶ 7 platformu karşılaştırın →