Erdoğan döneminde savunma sanayiinde uzun vadeli dönüşüm: Yönetim istikrarı ve büyük projeler

Türkiye’de kamu yönetiminin birçok alanında üst düzey görev değişiklikleri sık yaşanır. Savunma sanayii ise farklı bir tablo çiziyor. Savunma Sanayii Başkanlığı’nın (SSB) başında 2004’ten bugüne yalnızca üç isim bulundu. ROKETSAN 2003’ten beri üç genel müdür gördü. TEI’de aynı genel müdür yaklaşık 13 yıldır görevde.

Bu dosya, söz konusu devamlılığın ne kadar yaygın olduğunu ölçmek için hazırlandı. Sekiz kurumun yönetim kronolojisini çıkardık, görev sürelerini hesapladık, bunları büyük projelerin takvimiyle yan yana koyduk. Ardından aynı hesabı dokuz uluslararası savunma şirketi için yaptık ve akademik literatürün bu konuda ne söylediğine baktık.

Bir not: Uzun görev süresi ile başarı arasında birlikte hareket eden bir ilişki görmek, birinin diğerine yol açtığını kanıtlamaz. Dosya boyunca bu ayrımı korumaya çalıştık.

1. Büyük resim: 29 görev dönemi, tek tablo

Tabloda boş kalan dönemler var. STM’nin 2014 öncesi, TEI’nin 2013 öncesi ve MKE’nin 2005 öncesi genel müdürlerini güvenilir kaynakla teyit edemedik. Bu dönemleri tahminle doldurmak yerine hesabın dışında bıraktık.

2. “Uzun görev süresi” gerçekten var mı? Hesap

Dosyanın temel sorusu bu. Yanıtı üç adımda aradık.

Dönemlere göre değişim

İlk bakışta görev süreleri kısalıyor gibi görünüyor. Bu okuma yanıltıcı olur. 2018 sonrasında başlayan 11 görevin yedisi hâlâ sürüyor ve bu yöneticilerin süresi her ay uzuyor. Murat İkinci, Mehmet Akif Nacar ve Özgür Güleryüz altıncı yılını doldurdu. Son dönem için sağlıklı bir karşılaştırma ancak bu görevler tamamlandığında yapılabilir.

Rakamların gösterdiği asıl tablo şu: En uzun ve en kesintisiz dönemler 2000’lerin ortasında başladı. Bayar SSM’de 10 yıl, Dörtkaşlı TUSAŞ’ta en az 11,5 yıl, Baysak ROKETSAN’da 9 yıl, Ergeneman ASELSAN’da 8,5 yıl, Yarman HAVELSAN’da 8,5 yıl görev yaptı. Bu isimlerin dönemi, ANKA, ATAK, MİLGEM, ALTAY ve ATMACA gibi programların sözleşmelerinin imzalandığı yıllara denk geliyor.

Kurum bazında ortalamalar

Savunma yöneticilerinin diğer kamu kurumlarına göre daha uzun görev yapıp yapmadığı sorusuna sayısal bir yanıt veremiyoruz. Bunun için diğer stratejik kamu kuruluşlarında aynı yöntemle çıkarılmış bir veri seti gerekiyor ve böyle bir seti bu dosya kapsamında üretmedik. Elimizdeki veri yalnızca savunma kurumlarının kendi içindeki tabloyu ve uluslararası karşılaştırmayı destekliyor.

3. SSB: 22 yılda üç başkan

Savunma Sanayii Müsteşarlığı 2018’de 7 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Cumhurbaşkanlığı’na bağlı Savunma Sanayii Başkanlığı’na dönüştü. Kurumun başındaki isimler ise bu yapısal değişimden bağımsız olarak uzun süre görevde kaldı.

Murad Bayar (2004–2014): 6 Şubat 2004 tarihli Resmî Gazete ile atandı, 28 Mart 2014’te Başbakanlık Başmüşavirliğine geçti. Döneminde ANKA (2004), HÜRKUŞ (2006), ATAK (2007), ALTAY (2008) ve ATMACA (2009) sözleşmeleri imzalandı. MİLGEM’in ilk gemisi TCG Heybeliada 2011’de hizmete girdi. Bu projelerin birçoğu envantere Bayar’dan sonraki dönemde ulaştı.

İsmail Demir (2014–2023): 12 Nisan 2014’te atandı. Döneminde GÖKBEY ilk uçuşunu yaptı (2018), KAAN sözleşmesi imzalandı (2016), HÜRJET başlatıldı (2017), SİPER sözleşmesi imzalandı (2018), ATMACA envantere girdi (2021). Sektör cirosu 2018’de 8,76 milyar dolara, ihracat 2022’de 4,4 milyar dolara çıktı. Bu programların bir bölümü Bayar döneminde başlamıştı; Demir döneminde test ve seri üretim aşamasına geçti.

Haluk Görgün (2023–): 5 Haziran 2023’te atandı. Ayrıntılar 9. bölümde.

4. Projeler neden uzun soluklu yönetim istiyor?

Tablodaki dokuz projenin sözleşmeden envantere ulaşma süresi 6,5 ile 17 yıl arasında değişiyor. Sektördeki tamamlanmış görev dönemlerinin medyanı ise 5,2 yıl. Yani tipik bir platform, en iyi durumda bile iki yönetim dönemine yayılıyor.

İkinci grafik bunu somutlaştırıyor. MİLGEM’in Ada sınıfı, proje ofisinin kuruluşundan ilk geminin hizmete girişine kadar tek bir SSM müsteşarı gördü. GÖKBEY ise sözleşmeden ilk teslimata uzanan 11 yılda üç SSB başkanı ve üç TUSAŞ genel müdürü ile çalıştı. Her iki proje de hedefine ulaştı. Bu, devamlılığın tek başına belirleyici olmadığını, kurumsal süreçlerin de devir teslimleri taşıyabildiğini gösteriyor.

5. TUSAŞ örneği: Kotil dönemi ve uzun ürün döngüsü

Temel Kotil 21 Ekim 2016’da TUSAŞ Genel Müdürlüğüne atandı ve 11 Haziran 2024’te görevi Mehmet Demiroğlu’na devretti. 7 yıl 7 aylık bu dönem, şirketin en yoğun prototip ve ilk uçuş takvimine denk geldi.

Sekiz programın beşi Kotil’den önce, Muharrem Dörtkaşlı döneminde başlamıştı. KAAN sözleşmesi Kotil’in atanmasından iki ay önce imzalandı. Kotil döneminde bu programlar ilk uçuş ve teslimat aşamasına taşındı, üç yeni program da başlatıldı.

Aynı dönemde şirketin ölçeği değişti. Çalışan sayısı 2016’daki 5.254’ten Ocak 2024’te yaklaşık 17.000’e çıktı. Ciro 2016’da 1,26 milyar dolarken 2019’da yaklaşık 2,5 milyar dolara ulaştı. GÖKBEY’in ilk teslimatı, HÜRJET’in ilk seri üretim uçağı ve İspanya ile imzalanan 30 uçaklık 2,6 milyar euroluk sözleşme ise Demiroğlu döneminde gerçekleşti. Programlar bir yöneticiden diğerine devredilerek ilerledi.

6. ASELSAN: beş genel müdür, kesintisiz büyüme

ASELSAN 2000’den bu yana beş genel müdürle çalıştı. Ahmet Akyol’un 22 Haziran 2023’te göreve başladığı, şirketin resmî internet sitesindeki duyuru ve özgeçmiş belgesiyle doğrulanıyor.

TL cinsinden gelir rakamları enflasyon ve kur etkisi taşıdığı için yıllar arası doğrudan karşılaştırmaya uygun değil. Dolar bazlı sipariş rakamları ve Defense News sıralaması daha sağlıklı bir gösterge. Şirket 2014’teki 62. sıradan 2026’da 40. sıraya yükseldi ve ilk 40’a giren ilk Türk şirketi oldu. Bu yükseliş dört farklı genel müdür döneminde kesintisiz sürdü. 2026’nın ilk yarısında bakiye sipariş 23,2 milyar dolara ulaştı.

7. ROKETSAN ve HAVELSAN

ROKETSAN dosyadaki en net devamlılık örneği. Hüseyin Baysak yaklaşık 9 yıl, Selçuk Yaşar 8 yıl 4 ay görev yaptı. Yaşar 1988’den beri şirketteydi ve 32 yıllık kariyerinin sonunda emekli oldu. Murat İkinci Haziran 2020’den beri görevde. ATMACA’nın 2009’daki sözleşmesinden 2021’deki envantere girişine kadar geçen 12 yılda şirket yalnızca üç genel müdür gördü. Şirket 2024’te 1 milyar doların üzerinde ciro açıkladı; 2025’te ciro 2 milyar doları, ihracat yaklaşık 750 milyon doları buldu. ROKETSAN Defense News 2026 listesinde 64. sırada.

HAVELSAN‘da Faruk Yarman Şubat 2003’ten Ağustos 2011’e kadar görev yaptı; görevi hakkındaki yargı süreciyle sona erdi ve resmî ayrılış tarihini teyit edemedik. Sadık Yamaç Mayıs 2012’de atandı. Ahmet Hamdi Atalay 11 Ağustos 2015 – 24 Haziran 2020 arasında görev yaptı. Mehmet Akif Nacar Haziran 2020’den beri genel müdür ve altı yılı aşan süresiyle şirketin son 15 yıldaki en uzun dönemini yürütüyor. Şirket bu dönemde NATO’ya yazılım ihraç etti ve 30’dan fazla ülkede proje yürütmeyi hedefliyor. HAVELSAN’ın güncel ciro ve çalışan rakamlarına ulaşamadık.

8. TEI, STM ve MKE

TEI‘de Mahmut Faruk Akşit Aralık 2013’ten beri genel müdür. 12 yıl 9 aylık süre, dosyadaki en uzun kesintisiz dönem. Bu süre motor geliştirmenin doğasıyla örtüşüyor: PD170 ilk kez 31 Ocak 2017’de çalıştırıldı, TS1400 sözleşmesi Şubat 2017’de imzalandı, motor Aralık 2020’de TUSAŞ’a teslim edildi ve seri üretim teslimatları 2026’da başladı. TF6000 ve TF10000 çalışmaları sürüyor. 16 Mayıs 2026’da TEI Yönetim Kurulu Başkanlığı TUSAŞ Genel Müdürü Mehmet Demiroğlu’na geçti; Akşit genel müdürlüğü sürdürüyor.

STM‘de Davut Yılmaz 3 yıl 8 ay, Murat İkinci 1 yıl 10 ay görev yaptı. İkinci’nin ayrılış nedeni ROKETSAN Genel Müdürlüğüne atanmasıydı. Özgür Güleryüz 20 Haziran 2020’den beri görevde. Bu geçiş, sektörde yöneticilerin kurumlar arasında dolaştığını ve birikimin sektör içinde kaldığını gösteren bir örnek. Aynı durum Görgün’ün ASELSAN’dan SSB’ye geçişinde de görülüyor.

MKE‘nin tablosu ikinci bölümde ele alındı. İlhami Keleş 6 Şubat 2023’ten beri genel müdür.

9. Haluk Görgün: ASELSAN’dan SSB’ye

Prof. Dr. Haluk Görgün 15 Mart 2017’de ASELSAN Yönetim Kurulu’na seçildi. 27 Nisan 2018’de genel müdürlük görevine başladı ve yönetim kurulu başkanlığıyla birlikte bu görevi beş yılı aşkın süre yürüttü. 5 Haziran 2023’te SSB Başkanlığına atandı. 18 Eylül 2026 itibarıyla SSB’deki görev süresi 3 yıl 3 ay. İki görev birlikte sayıldığında sektörün üst yönetiminde sekiz yılı aşkın kesintisiz bir dönem söz konusu.

Bu gelişmelerin tamamı Görgün’ün başkanlığında gerçekleşti, ancak hiçbiri yalnızca bu döneme ait değil. ALTAY sözleşmesi 2008’de, GÖKBEY 2013’te, KAAN 2016’da, SİPER 2018’de imzalandı. Görgün’ün görev dönemi, Türkiye’nin uzun soluklu savunma programlarının seri üretim, ihracat ve envantere giriş aşamalarının yoğunlaştığı bir döneme denk geliyor. Önümüzdeki dönemin takviminde KAAN’ın 2028 sonu için hedeflenen ilk teslimatı, ALTAY’ın 2028’e kadar planlanan 85 tanklık ilk partisi, HÜRJET’in yurt içi ve İspanya teslimatları ile SİPER Blok 2’nin kalifikasyonu bulunuyor.

Görgün’ün görev süresinin geleceğine ilişkin kamuya açık ve isimli bir resmî açıklama bulunmuyor. Bu dosya yalnızca doğrulanabilir tarih ve rakamlara dayanıyor.

10. Erdoğan döneminde resmî hedefler ve sonuç göstergeleri

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın savunma sanayii konuşmalarında dört tema öne çıkıyor: yerlilik, tam bağımsızlık, uzun vadeli planlama ve insan kaynağı. Aşağıdaki alıntılar Cumhurbaşkanlığı’nın resmî sitesindeki konuşma metinlerinden alındı.

“Savunma sanayinde daha planlı, daha sistematik ve orta uzun vadeli hareket etmemiz gereken bir döneme girdik.”
ASELSAN Yeni Sistem Tanıtımları ve Tesis Açılışları Töreni, 12 Kasım 2020 · tccb.gov.tr

“Savunma sanayinde insan yetenek profili, araştırma, geliştirme merkezinin yetkinlik haritası ve şirketlerin kapasite yönetimi konularında çok daha güçlü bir koordinasyona ihtiyacımız olduğunu görüyoruz.”
Aynı konuşma · tccb.gov.tr

“Şüphesiz yüzde 20’lerde yerlilik oranına sahip savunma sanayini bu kadar kısa sürede yüzde 80 yerliliğe yaklaştırmak Cumhuriyet tarihinin en büyük başarılarından biridir.”
AKINCI TİHA Teslimat Töreni, 29 Ağustos 2021 · tccb.gov.tr

“Savunma sanayi alanında da tam bağımsızlığımızı ilan edene kadar durmayacak, dinlenmeyecek, en küçük bir geri gidişe rıza göstermeyeceğiz.”
Yeni Nesil Fırtına Obüsleri Teslimat Töreni, 9 Ocak 2023 · tccb.gov.tr

2020’deki “orta uzun vadeli hareket” vurgusu, yönetim kronolojisiyle birlikte okunduğunda anlam kazanıyor. SSB’de 2004’ten beri üç başkanın görev yapması, bu dönemdeki tedarik politikasının kurumsal sürekliliğine işaret ediyor. Ancak konuşma metinlerinde yöneticilerin görev sürelerine ilişkin açık bir politika ifadesi bulunmuyor. Bu nedenle uzun görev sürelerini bilinçli bir tercihin sonucu olarak sunmak yerine, resmî hedefler ile sonuç göstergelerini yan yana koymakla yetiniyoruz. Tablo, açıklanan hedeflerin büyük bölümünde ölçülebilir ilerleme sağlandığını gösteriyor.

11. Dünya örnekleri: Türkiye nerede duruyor?

Bu dokuz şirkette tamamlanmış 19 CEO döneminin ortalaması yaklaşık 7,1 yıl. Equilar verisine göre S&P 500 şirketlerinde ortalama CEO görev süresi 2022’de 7,2 yıl, medyan 4,8 yıldı. Türk savunma kuruluşlarındaki 5,8 yıllık ortalama ve 5,2 yıllık medyan bu aralığın içinde kalıyor.

Yani Türkiye’deki görev süreleri uluslararası savunma sanayiinden daha uzun değil; benzer düzeyde. ROKETSAN, TUSAŞ ve SSB ortalamaları Batılı ana yüklenicilerle aynı bantta yer alıyor. Leonardo örneği de Türkiye’deki MKE tablosuna benziyor: Devletin hissedar olduğu şirkette CEO değişimleri üç yıllık atama döngüsüne bağlı ilerliyor.

Program süreleri açısından da tablo benzer. Batılı savaş uçağı programları 10 ile 23 yıl arasında sürdü ve her biri iki üç CEO dönemine yayıldı. KAAN’ın sözleşmeden ilk teslimata 12 yıllık hedef takvimi bu ölçekte iddialı bir süreye karşılık geliyor.

12. Akademik perspektif: devamlılık performansı artırır mı?

Literatür bu soruya koşullu bir “evet” yanıtı veriyor.

Hambrick ve Fukutomi’nin 1991 tarihli çalışması, bir üst yöneticinin dönemini “mevsimlere” ayırır. İlk yıllarda hızlı öğrenme ve deneme görülür, ilerleyen yıllarda ise yönetici tek bir yaklaşıma bağlanır ve bilgi kaynakları daralır. Performans ters U biçiminde seyreder. Miller’ın aynı yıl yayımlanan araştırması, görev süresi uzadıkça kurumun çevresindeki değişime uyumunun azaldığını buldu.

Henderson, Miller ve Hambrick 2006’da bu tabloya önemli bir ayrım ekledi. Durağan sektörlerde performans uzun yıllar boyunca iyileşmeye devam ediyor, hızlı değişen sektörlerde ise zirve erken geliyor. Savunma platformu geliştirme, 10–15 yıllık ürün döngüleriyle ilk gruba daha yakın duruyor. Luo, Kanuri ve Andrews’un 2014 tarihli çalışması da uzun görev süresinin çalışanlarla ilişkileri sürekli güçlendirdiğini gösterdi. Mühendis kadrosunun korunmasının kritik olduğu bir sektör için bu bulgu önemli.

Kurumsal hafıza tarafında Walsh ve Ungson’un 1991 tarihli çalışması temel kaynak. Yazarlara göre kurumsal bilgi yalnızca kişilerde değil, süreçlerde, yapıda ve kültürde de saklanır. Bu hafıza karar kalitesini artırabilir, ancak eski çözümlere kilitlenmeye de yol açabilir.

En doğrudan veri ABD’den geliyor. ABD Sayıştayı (GAO) 2007’de, büyük savunma programlarında program yöneticilerinin ortalama 17 ay görevde kaldığını, bunun Savunma Bakanlığı’nın kendi hedefinin yarısından az olduğunu raporladı. GAO, ticari en iyi uygulamada yöneticinin ürün teslim edilene kadar görevde kaldığını vurguladı. RAND’ın 2013 tarihli çalışması ise görev süresi ile program sonuçları arasında doğrudan bir bağ doğrulayamadı.

Sonuç: Devamlılık dönüşümün hangi bölümünü açıklıyor?

Veriler üç sonucu destekliyor.

Birincisi, devamlılık gerçek. SSB’de 22 yılda üç başkan, ROKETSAN’da 23 yılda üç genel müdür, TEI’de 13 yıldır aynı genel müdür görev yapıyor. TUSAŞ’ta iki genel müdür toplam 19 yılı aşkın süre görevde kaldı. Sektörün kilit kurumlarında yönetim, proje takvimleriyle uyumlu sürelerde görevde kaldı.

İkincisi, bu devamlılık olağanüstü değil, sektörün küresel normuna uygun. 5,8 yıllık ortalama, Batılı savunma şirketlerinin 7,1 yıllık ortalamasının biraz altında. Türkiye’yi farklı kılan süre değil, bu sürelerin siyasi ve bürokratik değişimin sık olduğu bir ortamda korunabilmiş olması. MKE ve STM örnekleri, bunun her kurumda aynı ölçüde sağlanmadığını gösteriyor.

Üçüncüsü, devamlılık dönüşümün tamamını değil, bir bölümünü açıklıyor. 7 ila 17 yıl süren projelerde kurumsal hafızanın korunması, gereksinimlerin baştan tanımlanmasını ve takvim kayıplarını azaltıyor. GÖKBEY gibi üç yönetim dönemine yayılıp hedefe ulaşan projeler ise birikimin yalnızca kişilerde değil, kurumların süreçlerinde de yerleştiğini gösteriyor. Yöneticilerin ASELSAN’dan SSB’ye, STM’den ROKETSAN’a geçmesi, bu birikimin sektör içinde dolaştığının işareti.

2002’de 248 milyon dolar olan ihracatın 2025’te 10 milyar doları aşmasını tek bir etkenle açıklamak mümkün değil. Ancak sözleşmesi 2000’lerde imzalanan platformların 2020’lerde envantere girdiği bir sektörde, tedarik makamının ve ana yüklenicilerin yönetiminde sağlanan süreklilik bu tablonun ölçülebilir parçalarından biri.

Yöntem ve kaynaklar

Görev süreleri, başlangıç ve bitiş ayları arasındaki fark üzerinden hesaplandı. Süren görevlerde bitiş tarihi olarak Eylül 2026 alındı. Yalnızca yılı doğrulanabilen tarihlerde yıl ortası veya bilinen en geç tarih kullanıldı ve tabloda belirtildi. Vekâleten yürütülen görevler hesaba dahil edildi. Wikipedia kaynak olarak kullanılmadı.

• Resmî Gazete, 6 Şubat 2004 (SSM ataması)
• Resmî Gazete, 3 Temmuz 2021 (7330 sayılı Kanun, MKE A.Ş.)
• Cumhurbaşkanlığı: ASELSAN töreni konuşması, 2020
• Cumhurbaşkanlığı: AKINCI teslimat töreni konuşması, 2021
• Cumhurbaşkanlığı: Fırtına obüsleri töreni konuşması, 2023
• SSB: Sayılarla Türk Savunma Sanayii
• ASELSAN: Genel Müdür Ahmet Akyol duyurusu
• ASELSAN: Haluk Görgün özgeçmişi
• ASELSAN: 2024 bilgilendirme notu
• TUSAŞ: Yeni genel müdür Temel Kotil duyurusu
• TUSAŞ: Devir teslim töreni
• TUSAŞ: KAAN ilk uçuş
• ROKETSAN: Bayrak devri
• AA: ROKETSAN’da genel müdür değişikliği
• AA: HAVELSAN’da genel müdür değişikliği
• AA: STM’nin yeni genel müdürü
• AA: TEI Yönetim Kurulu Başkanlığı
• AA: MKE Genel Müdürlüğüne atama, 2016
• AA: Savunma ve havacılık ihracatı 10 milyar doları aştı
• AA: Endonezya ile KAAN sözleşmesi
• SASAD 2023 performans raporu
• Defense News: ASELSAN Top 100
• GAO-08-62R: Program yöneticisi görev süreleri
• GAO-24-106909: F-35
• NAO: Eurofighter Typhoon raporu, 2011
• RAND MG-1171/4
• Hambrick ve Fukutomi (1991), Academy of Management Review
• Miller (1991), Management Science
• Henderson, Miller ve Hambrick (2006), Strategic Management Journal
• Luo, Kanuri ve Andrews (2014), Strategic Management Journal
• Walsh ve Ungson (1991), Academy of Management Review
• Equilar: CEO görev süreleri