Yerlilik Oranı Nedir? Türkiye’nin Savunmada Bağımsızlık Yolculuğu

2002 yılında yüzde seksenin üzerinde olan Türkiye’nin savunma ithalat bağımlılığı, bugün tersine dönmüş; yurt içinde geliştirilen sistemler toplam savunma tedarikinin büyük çoğunluğunu oluşturmaya başlamıştır. Bu dönüşümün ölçüm aracı olan yerlilik oranı, artık ulusal güvenlik politikasının en kritik göstergelerinden biri hâline gelmiştir.

Yerlilik Oranı Nedir?

Yerlilik oranı, bir savunma sisteminin veya platformun toplam maliyeti ya da bileşen sayısı içinde yerli üreticilerden temin edilen kısımların payını ifade eden bir ölçüm kriteridir. Yüzde değeri olarak sunulan bu gösterge, sistemin ne kadarının yurt içinde tasarlanıp üretildiğini somutlaştırmaktadır.

Ancak bu kavramın doğru yorumlanabilmesi için bazı önemli ayrımların göz önünde bulundurulması gerekir:

• Maliyet bazlı yerlilik: Toplam sistem maliyeti içinde yerli firmalara ödenen bedelin yüzdesidir. En yaygın kullanılan yöntemdir.
• Bileşen bazlı yerlilik: Toplam parça/bileşen sayısı içinde yerli kaynaklı olanların oranıdır.
• Katma değer bazlı yerlilik: Sistemin toplam üretim katma değeri içinde yurt içinde yaratılan kısmı ölçer; ham madde ve ara malların kaynağını da dikkate alır.

Türkiye’de Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB), yerlilik oranını başlangıçta maliyet bazlı olarak hesaplamıştır. Bununla birlikte “yerli” kavramının kapsamı zaman içinde tartışmalı bir mesele hâline gelmiştir: Türkiye’de monte edilen ancak kritik alt sistemleri ithal olan bir ürün “yerli” sayılabilir mi? Bu soruyu yanıtlamak amacıyla SSB, “yurt içinde tasarlanmış ve üretilmiş” kriteri ile “kritik teknolojiyi içselleştirmiş” kriterini de yerliliğin değerlendirilmesinde kullanmaya başlamıştır.

Millî Savunma Bakanlığı (MSB) mevzuatında yerlilik, genellikle Türk savunma sanayii şirketlerinin (SSTEK şirketleri dahil) programa katkı oranı üzerinden tanımlanmaktadır.

Nasıl Çalışır?

Yerlilik oranının hesaplanması ve takibi belirli bir metodoloji çerçevesinde yürütülür:

Proje Bazlı Hesaplama: Her savunma tedarik projesi için SSB, sistem analizinin başlangıcında mevcut yerlilik durumunu tespit eder. Mühendislik bağlantı listesi (bill of materials) üzerinden her bileşenin kaynağı sorgulanır; yerli kaynaklı olanlar ayrıştırılarak ağırlıklandırılır.

Hedef Belirleme: Proje yönetim planında belirli bir tarih için ulaşılması beklenen yerlilik oranı hedeflenir. Bu hedef, sözleşme metnine yazılabilir ya da kurumsal bir taahhüt olarak beyan edilebilir.

Tedarik Zinciri Denetimi: Yüklenici firma (prime contractor), alt yüklenicilerin yerlilik durumunu belgelendirmek ve raporlamakla yükümlüdür. SSB’nin denetim mekanizmaları bu raporların doğruluğunu kontrol eder.

Ulusal Düzey Raporlama: SSB her yıl savunma sanayi raporlarında sektörel ve ulusal düzeyde toplam yerlilik oranını açıklamaktadır. Bu oran; hava platformları, kara sistemleri, deniz sistemleri, elektronik harp ve mühimmat gibi alt kategorilerde ayrı ayrı sunulabilir.

Önemli bir nokta şudur: Tek bir sistemin yerlilik oranı ile ulusal savunma tedarikinin genel yerlilik oranı birbirinden farklı kavramlardır. Bir platform yüzde doksan yerli olabilirken, o platformun üretiminde kullanılan kritik hammaddeler ithal kaynaklı olabilir. Gerçek stratejik bağımsızlık için yalnızca nihai ürün değil, üretim sürecinin tamamı değerlendirilmelidir.

Ne İşe Yarar?

Yerlilik oranı birden fazla işlev görür ve farklı paydaşlar için farklı anlam taşır:

Politika Aracı Olarak: Hükümetler, yüksek yerlilik hedeflerini savunma sanayiine yatırım çekmenin, yerli firmaları büyütmenin ve teknoloji bağımsızlığını güçlendirmenin aracı olarak kullanır. Türkiye’nin 2023 hedefi olan “yüzde yetmiş beş yerlilik”, bir politika pusulası işlevi görmüştür.

Tedarik Kararlarında Kriter: SSB, yerli alternatifi bulunan sistemlerde ithal ürünlere üstün olmayan teklifler için tercih hakkı (ya da ihale dışında kalma) uygulaması yapabilir. Bu durum, firmalar için yerli çözüm geliştirme baskısı yaratır.

Sanayii Planlaması: Düşük yerlilik oranına sahip alt sistemler, özel yatırım ve destek programlarının öncelikli hedefi hâline gelir. HAMLE (Kritik Teknoloji Yetkinlikleri Programı) gibi SSB destekli programlar tam da bu mantıkla tasarlanmıştır.

Savunma Güvenilirliği: Operasyonel açıdan bakıldığında, yüksek yerlilik oranı ambargo veya tedarik kesintisi riskini azaltır. Kritik bileşenleri yerli olarak üretebilen bir ordu, dış tedarikçilerin siyasi kararlarından etkilenmeden sistemlerini muhafaza edebilir.

Ekonomik Kalkınma: Savunma sanayii, ekonomik yoğunlaşma ve teknolojik sıçrama kapasitesi nedeniyle pek çok ülkede stratejik sektör olarak tanımlanmaktadır. Yerlilik oranı, bu sektördeki ekonomik faaliyetin yoğunlaşma düzeyini gösterir.

Türkiye’deki Örnekler

Türkiye’nin yerlilik oranındaki gelişimi, savunma sanayii politikasının somut bir başarı hikâyesi olarak sunulmaktadır. SSB’nin verilerine göre 2002 yılında yüzde yirmi civarında seyreden ulusal yerlilik oranı, 2023 itibarıyla yüzde yetmiş beşe yaklaşmıştır.

ASELSAN: Türk savunma elektroniğinin omurgasını oluşturan ASELSAN, elektronik harp, muhabere, radar, gözetleme ve füze güdüm elektroniği alanlarında kritik alt sistemleri yurt içinde üretmektedir. ASELSAN’ın ihracat rakamlarındaki artış, yerli elektronik kapasitesinin rekabetçi düzeye ulaştığının göstergesidir.

AKINCI TİHA: Baykar’ın geliştirdiği AKINCI, yerlilik tartışması açısından ilginç bir örnek sunar. Platformun büyük çoğunluğu yerli tasarım olmakla birlikte ilk örneklerde Ukrayna yapımı Motor Sich motorları kullanılmıştır. Türk yapımı motor entegrasyonu, yerlilik oranını doğrudan etkileyen kritik bir adım olarak öne çıkmaktadır.

MİLGEM Korveti: Türk Deniz Kuvvetleri için geliştirilen MİLGEM, yaklaşık yüzde yetmiş beş yerlilik oranıyla teslim edilmiştir. Silah sistemleri, elektronik harp ve muhabere sistemlerinin büyük bölümü yerli firmalar tarafından üretilmiş; bu proje Türk savunma sanayiinin deniz platformları alanındaki kapasitesini belgelemek açısından kritik bir kılavuz işlevi görmüştür.

Hisar Hava Savunma Sistemi: ASELSAN ve ROKETSAN iş birliğiyle geliştirilen Hisar ailesi (Hisar-A, Hisar-O, Hisar-U), yüksek yerlilik oranıyla tamamlanan ve operasyonel olarak kullanılan önemli bir örnektir. Sistem; radar, ateş kontrol, füze ve fırlatıcı bileşenleriyle büyük ölçüde yerli kaynaklıdır.

TAI HÜRJET ve HÜRKUŞ: Türk havacılık sanayiinin sivil eğitim ve ileri jet eğitim kategorilerindeki yerli projeleri, havacılık mühendisliği bilgi birikiminin içselleştirilmesinin somut göstergeleridir.

Dünyadaki Örnekler

Yerlilik oranını stratejik bir kriter olarak kullanan ülkeler arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır.

ABD’nin “Buy American” ilkeleri, savunma tedarikinde yerli tercih zorunluluğunu yasal güvence altına almıştır. Fransa, NATO içinde en yüksek özerk savunma sanayii kapasitesine sahip ülkelerden biri olarak sektörel yerlilik hedefini stratejik bağımsızlığın temeli saymaktadır. Hindistan ise özellikle 2014 sonrasında ilan ettiği “Make in India” programıyla yüzde yetmişin üzerine çıkma hedefiyle kapsamlı bir sanayileşme hamlesi sürdürmektedir.

Avantajları

• Tedarikçi ülkelerin ambargo, ihracat lisansı iptali veya siyasi baskı gibi araçlarla yaratacağı kırılganlıkları azaltır; stratejik özerkliği pekiştirir.
• Savunma harcamalarının ulusal ekonomide kalmasını sağlar; mühendislik, üretim ve ar-ge istihdamını destekler.
• Yerli sanayiide kritik teknoloji birikimi oluşturulmasına zemin hazırlar; bu birikim sivil sektörlere de sıçrayabilir.
• Sistemlerin bakım, onarım, modernizasyon ve konfigürasyon değişikliklerinde dışa bağımlı olmadan karar verilebilmesini mümkün kılar.
• İhracat kapasitesini artırır; yerli olarak üretilen sistemler çeşitli ihracat kısıtlamalarından muaf tutulabilir.
• Savunma sanayii ekosistemi içindeki KOBİ’lerin ve yeni firmaların büyümesini teşvik eder.

Dezavantajları

• Yerli ürünler başlangıç aşamasında ithal alternatiflerine kıyasla daha pahalı veya daha az olgun olabilir; bu durum kısa vadeli operasyonel hazırlık açısından risk yaratabilir.
• Tüm teknolojilerde yerli kapasite oluşturmanın maliyeti, küçük veya orta büyüklükteki ekonomiler için sürdürülemez olabilir.
• Yerlilik oranına aşırı odaklanmak, uluslararası iş birliği ve müttefik entegrasyonunu zorlaştırabilir; birlikte çalışabilirlik sorunlarına yol açabilir.
• “Yerli” sayılma kriterleri siyasi baskılara açıktır; gerçekte kritik teknoloji ithal olan ürünlerin yüksek yerlilik oranıyla sunulması yanıltıcı olabilir.
• Savunma sanayii tekelleşmesi riski: belirli alt sistemler için yalnızca bir yerli tedarikçi kalırsa rekabet ortadan kalkar, fiyatlar artar.
• Uluslararası tedarik zincirinden kopmak, bazı ileri teknolojilere erişimi kısıtlayabilir ve küresel savunma ekosistemi içindeki konumlanmayı zayıflatabilir.

Sık Sorulan Sorular

Türkiye’nin yüzde yetmiş beş yerlilik oranı neyi kapsamaktadır?

SSB’nin açıkladığı yüzde yetmiş beş oranı, savunma tedarik bütçesinin maliyet bazında yerli üreticilere yapılan ödemelerin toplam tedarik harcamalarına oranını yansıtmaktadır. Ancak bu rakamın yorumlanmasında dikkatli olmak gerekir: “Yerli” olarak sınıflandırılan bir sistemin bazı kritik alt bileşenleri (özellikle motor, optik sensör ve mikroelektronik) hâlâ ithal kaynaklı olabilmektedir. Türkiye’nin motor ve yüksek teknolojili elektronik alanlarında tam bağımsızlığa kavuşması, yerlilik rakamının gerçek stratejik karşılığını daha da artıracaktır.

Yüksek yerlilik oranı her zaman daha iyi operasyonel performans anlamına gelir mi?

Hayır. Yerlilik oranı ile operasyonel performans doğrudan ilişkili değildir. Yüksek yerlilik oranına sahip bir sistem, teknik açıdan daha gelişmiş bir ithal sisteme kıyasla performans açığı taşıyabilir. Başarılı savunma sanayii politikaları, yerlilik oranını yüksek tutarken teknolojik olgunluk ve operasyonel güvenilirlikten taviz vermemeyi hedefler. Bu nedenle F-35 gibi programlarda bazı ülkeler yüzde elli veya altında yerlilik kabul ederek performans avantajını ön plana çıkarmıştır.

Küçük ülkeler her alanda yüksek yerlilik oranına ulaşabilir mi?

Pratikte bu mümkün değildir. İsveç, Singapur, İsrail gibi küçük ancak teknoloji açısından ileri ülkeler bile belirli platform ve sistemlerde yüksek yerlilik sağlarken diğerlerinde uluslararası iş birliğine dayalı tedarik yolunu tercih etmektedir. “Niş uzmanlık” stratejisi; ülkenin kritik teknoloji alanlarında tam bağımsızlığını ve diğer alanlarda güvenilir müttefik tedarikçilerle ortaklığını birlikte öngören dengeli bir yaklaşımı ifade eder.

Kaynaklar

• Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) — Savunma Sanayii Sektörü Raporları (2015–2024), ssb.gov.tr
• ASELSAN A.Ş. — Faaliyet Raporları, aselsan.com.tr
• SIPRI — World Military Expenditure and Arms Production Data
• Defence News — Turkey Defense Industry Tracker
• Millî Savunma Bakanlığı — Savunma Sanayi Kanunları ve Yönetmelikler
• TUSAŞ (TAI) — Yıllık Faaliyet Raporları, tai.com.tr
• Jane’s Defence Weekly — Turkish Defence Industry Special Reports

▶ 7 platformu karşılaştırın →