KAAN’ın Tedarik Zinciri: Milli Muharip Uçağın Arkasında Hangi Şirketler Var?

KAAN tedarik zinciri, Türk savunma sanayii ekosisteminin bir özeti niteliğindedir. TUSAŞ’ın ana yüklenici olduğu programda; motor için TEI, radar ve elektronik harp için ASELSAN, aviyonik yazılım için HAVELSAN, mühimmat için TÜBİTAK SAGE ve ROKETSAN gibi kurumlar görev almaktadır. Envanter Medya, beşinci nesil muharip uçağın arkasındaki sanayi ağını resmi ve açık kaynaklara dayalı olarak derledi.

KAAN nedir?

KAAN, Savunma Sanayii Başkanlığı’nın (SSB) koordinasyonunda yürütülen Milli Muharip Uçak (MMU) programının operasyonel adıdır. Çift motorlu yapısı, geniş görev yelpazesine uygun tasarımı ve ileri aviyonik altyapısıyla beşinci nesil kategorisinde değerlendirilen platform; düşük görünürlük (stealth) özellikleri, dahili silah hazneleri ve aktif elektronik taramalı dizi (AESA) radar sistemini aynı yapı içinde bütünleştirmeyi hedeflemektedir.

Türk Hava Kuvvetleri’nin uzun vadede filosunu güçlendirecek sistem olarak planlanan KAAN, 2016 yılında imzalanan geliştirme sözleşmesinin ardından fiilen devreye giren bir programın ürünüdür. Uçak, 2023 yılı itibarıyla tanıtım ve ilk uçuş aşamalarını tamamlamıştır. Geliştirme sürecinde sistem entegrasyonu, mühimmat uyumluluğu ve motor entegrasyonuna yönelik kapsamlı testler devam etmektedir.

Programın yalnızca uçak üretimiyle sınırlı kalmadığı da vurgulanmalıdır. KAAN, aynı zamanda Türk savunma sanayii ekosisteminde motor geliştirmeden radar tasarımına, elektronik harpten mühimmat üretimine uzanan geniş bir teknoloji edinim sürecinin lokomotifi konumundadır.

KAAN projesinde ana yüklenici kim?

KAAN programının ana yüklenicisi TUSAŞ (Türk Havacılık ve Uzay Sanayii AŞ)‘tır. Şirket, uçağın genel tasarım otoritesini, gövde üretimini, sistem entegrasyonunu ve proje yönetimini üstlenmektedir. SSB ile TUSAŞ arasındaki geliştirme sözleşmesi, Türkiye’nin bu alanda kurumsal bir liderlik tercihi yaptığını tescil etmektedir.

TUSAŞ’ın rolü salt montajın ötesindedir. Şirket; gövde strüktürünü, kanatları ve merkez gövdeyi bizzat üretmektedir. Bunların yanı sıra farklı kurumlardan gelen alt sistemlerin uçağa entegrasyonunu sağlamak, yani tüm parçaların bir sistem olarak çalışmasını temin etmek de TUSAŞ’ın temel sorumluluğu altındadır.

Resmi TUSAŞ ve SSB açıklamalarına göre programın yerlilik oranını en üst düzeye çıkarmak temel hedeflerden biri olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede Türk savunma sanayii firmalarının mümkün olan en geniş ölçekte tedarik zincirine dahil edilmesi öncelikli strateji olarak benimsenmektedir.

KAAN’ın motor tarafında hangi kurumlar öne çıkıyor?

Motor, KAAN projesinin en kritik ve en stratejik tedarik zinciri halkasını oluşturmaktadır. Programın mevcut durumuna göre iki ayrı motor çözümü söz konusudur.

Prototip ve ilk geliştirme uçuşlarında General Electric F110-GE-129 turbofan motorları kullanılmaktadır. Amerikan kaynaklı bu motor ailesi, daha önce Türkiye’nin F-16 Block 50/52 filosunda da hizmet görmüştür. F110’un KAAN prototiplerine geçici olarak entegre edilmesi, yerli motor geliştirme sürecine paralel olarak uçuş testi programının sürdürülebilmesini sağlamaktadır.

Programın kalıcı motor çözümü ise TRMOTOR (TUSAŞ iştiraki) öncülüğünde geliştirilen TF35000 turbofan motorudur. Savunma Sanayii Başkanlığı’nın paylaştığı bilgilere göre TF35000, yaklaşık 35.000 libre (lbf) itki sınıfında tasarlanan ve KAAN’ın seri üretim konfigürasyonunda General Electric F110’u ikame etmesi planlanan yerli motordur. Açık kaynaklarda motorun erken test çalışmalarının 2026’da başlaması, KAAN’a entegrasyonun ise 2030’lu yılların başında planlandığı belirtilmektedir.

TEI’nin TF6000 ve afterburner’lı TF10000 turbofan motorları ise KIZILELMA, ANKA-3 ve HÜRJET gibi daha düşük itki sınıfındaki platformlar için geliştirilmektedir; KAAN’ın güç ihtiyacı bunların çok üzerinde olduğundan KAAN motoru (TF35000) bu programlardan ayrı bir çalışmadır. Bu ayrım, kamuoyunda zaman zaman karıştırılmaktadır.

Kale Havacılık, Türk savunma sanayii ekosisteminde havacılık bileşeni ve parça üretimi alanında faaliyet gösteren firmalardan biridir. Açık kaynaklara göre grubun havacılık birimi, havacılık bileşen üretimine katkı sağlamaktadır; ancak doğrudan KAAN motor programıyla ilgili resmi bir sözleşme açıklaması kamuoyuyla paylaşılmamıştır.

Motor tedarik zincirinin kritik kırılganlığı açıktır: TF-6000’in geliştirme ve sertifikasyon sürecinde yaşanabilecek gecikmeler, üretim uçaklarının farklı motor alternatifleri üzerinden planlanmasını gündeme getirebilir. Bu parametre, KAAN programının en yakından izlenen başlıklarından biri olmaya devam etmektedir.

KAAN’ın radarında hangi şirket görev alıyor?

KAAN’ın birincil radar sistemi, ASELSAN tarafından geliştirilen MURAD (Modüler Radar) platformudur. ASELSAN, MURAD’ı Aktif Elektronik Taramalı Dizi (AESA) teknolojisine dayalı olarak tasarladığını resmi kanallardan duyurmuştur.

AESA radarlar, geleneksel mekanik taramalı sistemlere kıyasla çeşitli avantajlar sunar. Eş zamanlı birden fazla hedefi takip edebilme kabiliyeti, mekanik arıza riskini ortadan kaldıran elektronik tarama mekanizması ve elektronik harp ortamına karşı yüksek direnç bunların başında gelmektedir.

ASELSAN’ın MURAD geliştirme sürecinde modüler mimariye önem verdiği bilinmektedir. Şirket, radarın farklı uçak platformlarına da entegre edilebilecek esneklikte tasarlandığını açıklamıştır. Bu yaklaşım, MURAD’ı yalnızca KAAN’a özgü bir sistem olmaktan çıkararak Türk havacılık ekosisteminin genel amaçlı bir bileşenine dönüştürmektedir. KAAN’ın radar kapasitesine ilişkin teknik parametreler — kapsama mesafesi, eş zamanlı hedef sayısı, frekans bantları — resmi kaynaklarda kamuoyuyla paylaşılmamaktadır.

KAAN’ın elektronik harp ve aviyonik sistemlerinde hangi firmalar var?

Elektronik harp sistemleri, modern muharip uçakların hayatta kalabilirlik kabiliyetini doğrudan belirleyen kritik alt sistemler arasındadır. KAAN programında bu cephenin büyük bölümünde ASELSAN belirleyici konumdadır. Şirketin portföyünde radar uyarı alıcıları, aktif karıştırma (jammer) sistemleri ve tehdide yönelik elektronik karşı önlem platformları yer almaktadır. Bu sistemlerin tümünün ya da bir kısmının KAAN’a entegre edilmesi planlanmakta; ancak hangi sistemlerin dahil edileceği ve teknik parametreleri resmi kaynaklarda ayrıntılı biçimde açıklanmamaktadır.

Aviyonik altyapı ve görev yönetim yazılımı alanında HAVELSAN aktif bir rol üstlenmektedir. Savunma yazılım geliştirme konusundaki kurumsal birikimi, şirketi bu alanda doğal bir paydaş konumuna taşımaktadır. HAVELSAN, aynı zamanda KAAN pilotlarının eğitimi için uçuş simülatörleri ve eğitim sistemleri geliştirdiğini resmi kanallardan açıklamıştır. Simülatörlerin erken aşamada devreye alınması, uçuş testlerinin bir bölümünü sanal ortama taşıyarak programın maliyet ve zaman hedeflerine katkı sağlamaktadır.

STM (Savunma Teknolojileri Mühendislik), yazılım ve sistem mühendisliği alanında çeşitli SSB projelerine destek veren kurumlar arasındadır. STM’nin KAAN programındaki kesin rolüne ilişkin resmi açıklama kamuoyuyla sınırlı düzeyde paylaşılmaktadır.

KAAN’da hangi yerli mühimmatlar kullanılacak?

Mühimmat tarafında KAAN, Türkiye’nin yerli hava mühimmatı portföyünü konuşlandıracak birincil platform olarak tasarlanmaktadır. Dahili silah hazneleri, düşük görünürlük özelliğini korurken operasyonel esnekliği güvence altına almaktadır.

TÜBİTAK SAGE, KAAN ekosisteminin mühimmat cephesinde iki temel projeye öncülük etmektedir. Bozdoğan, görüş menzili içi (WVR) hava-hava füzesidir; kısa menzilli hava muharebesinde kullanılmak üzere kızılötesi güdüm teknolojisiyle geliştirilmektedir. Gökdoğan ise görüş menzili ötesi (BVR) hava-hava füzesidir; orta-uzun menzil engajmanları için aktif radar güdüm başlığıyla donatılması planlanmaktadır. Her iki füze de KAAN’ın dahili silah hazneleriyle uyumlu şekilde tasarlanmaktadır.

ROKETSAN, çeşitli hava-yer mühimmatlarının KAAN platformuna entegrasyonunda rol almaktadır. Şirketin mevcut portföyündeki SOM (Seyir Füzesi) ailesi başta olmak üzere çeşitli güdümlü silah sistemlerinin KAAN’a uyarlanması öngörülmektedir. Hangi sistemlerin kesin olarak onaylandığı resmi kaynaklarda ayrıntılandırılmamıştır.

KAAN tedarik zinciri tablosu

KAAN projesinin kronolojisi

KAAN’ın tedarik zinciri neden stratejik?

KAAN’ın tedarik zinciri, tek bir şirkete bağımlı olmak yerine çok sayıda Türk savunma firmasını kapsayan dağıtık bir model izlemektedir. Motor geliştirmeden radar tasarımına, simülatörden mühimmata kadar uzanan bu ekosistem, Türk savunma sanayii firmalarının teknoloji yetkinliklerini eş zamanlı geliştirmesine zemin hazırlamaktadır. Başka bir ifadeyle KAAN, yalnızca bir uçak değil; bir sektörün insan kaynağını ve teknoloji yetkinliğini de üretmektedir.

Bu çok paydaşlı yapı, koordinasyon güçlüklerini ve sistemler arası entegrasyon sorumluluğunu da beraberinde getirmektedir. TUSAŞ’ın sistem entegratörü olarak üstlendiği bu sorumluluk, kritik bir program yönetim kapasitesi gerektirmektedir. Alt sistemlerin birbiriyle uyumlu çalışması, her bir alt sistemin tek başına başarılı olmasından daha zor bir meseledir.

İhracat potansiyeli açısından, tedarik zincirindeki yerli firmalar uçağın olası ihracat konfigürasyonlarında da tedarikçi konumunda yer alabilecektir. Ancak bu senaryo; alıcı ülke gereksinimlerini, teknoloji transferi kısıtlamalarını ve uluslararası fiyat rekabetini içeren çok değişkenli bir denkleme bağlıdır.

Tedarik zinciri kırılganlıkları açısından en kritik husus motordur. TF-6000’in belirlenen zaman çizelgesinde tamamlanamaması halinde, üretim uçakları için alternatif bir motor çözümüne yönelmek gerekebilir. Türkiye’nin F-35 programından çıkarılmasına zemin hazırlayan gerilimler de hatırlandığında, uluslararası motor tedarikinin riskli bir denklem olduğu görülmektedir.

Hangi alanlarda açık kaynak bilgisi sınırlı?

• KAAN’ın dahili silah haznesi kapasitesi ve konfigürasyonu
• Radar kesit alanı (RCS) ve düşük görünürlük parametreleri — gizlilik kapsamındadır
• İniş takımı, hidrolik, oksijen ve yangın söndürme gibi alt bileşenlerin tedarikçileri
• Kokpit görüntüleme sistemlerinin (çok fonksiyonlu ekranlar, HUD) tedarik durumu
• TF35000 motorunun tamamlanma ve sertifikasyon zaman çizelgesi
• Seri üretim konfigürasyonunun tam operasyonel kabiliyete (FOC) ulaşma takvimi

Kaynaklar

• Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB)
• TUSAŞ — Türk Havacılık ve Uzay Sanayii
• TEI — TUSAŞ Motor Sanayii
• ASELSAN
• HAVELSAN
• TÜBİTAK SAGE