F-35 Nedir? Beşinci Neslin Tartışmalı Şampiyonu

F-35 Lightning II, tarihinin en pahalı savunma programı olma özelliğini koruyan, üç farklı versiyonuyla ABD ve müttefik hava kuvvetlerinin temel taarruz platformuna dönüşen beşinci nesil bir savaş uçağıdır; ancak yüksek maliyeti, teknik sorunları ve teslimat gecikmeleriyle de tartışmaların odağında yer almaya devam etmektedir.

F-35 Nedir?

F-35 Lightning II, Lockheed Martin tarafından geliştirilen, tek motorlu beşinci nesil çok görevli bir taarruz uçağıdır. Program, ABD Hava Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri ve Deniz Piyadeleri’nin farklı operasyonel ihtiyaçlarını tek bir temel platform üzerinde karşılamak amacıyla 1990’ların sonunda başlatılmış; projeye on dört ülke ortak statüsüyle katılmıştır. F-35’in resmi adlandırması “Joint Strike Fighter” (Ortak Taarruz Uçağı) olarak tarihe geçmiştir.

Program, üç ayrı versiyona sahiptir: F-35A konvansiyonel kalkış ve iniş (CTOL) yapan, hava kuvvetleri için tasarlanmış versiyondur. F-35B, kısa mesafeli kalkış ve dikey iniş (STOVL) kabiliyetiyle özellikle amfibi savaş gemileri ve ileri hava üsleri için geliştirilmiştir. F-35C ise uçak gemisi operasyonları için tasarlanan, daha büyük kanatlara ve güçlendirilmiş iniş takımına sahip deniz versiyonudur.

İlk F-35A prototipinin uçuşu 2006’da gerçekleşmiş; operasyonel göreve giriş ise 2015-2019 yılları arasında versiyon ve ülkeye göre farklılaşarak tamamlanmıştır. Bugün itibarıyla 1.000’i aşkın F-35 teslim edilmiş, toplam sipariş sayısı ise 3.000’in üzerindedir. Toplam program maliyetinin 1,7 trilyon doları aştığı tahmin edilmekte olup bu rakam onu insanlık tarihinin en maliyetli savunma projesi yapmaktadır.

Nasıl Çalışır?

F-35’in en temel kabiliyeti düşük gözlenebilirlik, yani stealth’tir. Uçağın dış yüzeyi radar emici malzemelerle (RAM) kaplanmış; silah sistemleri iç bölmelere yerleştirilmiş; gövde biçimi radar dalgalarını dağıtacak şekilde optimize edilmiştir. Bu tasarım sayesinde F-35’in radar kesit alanı (RCS) bir savaş uçağı için son derece düşük düzeyde kalmakta; modern hava savunma sistemlerinin onu tespit etmesi ciddi ölçüde güçleşmektedir.

Pratt & Whitney F135 turbofan motoru, yaklaşık 191 kN itme gücüyle dünyada askeri alanda kullanılan en güçlü tek motor unvanını taşımaktadır. Bu motor aynı zamanda F-35B versiyonunda Rolls-Royce tarafından geliştirilen döner nozul ile dikey kaldırma sistemiyle entegre çalışmakta; STOVL kabiliyetini mümkün kılmaktadır.

AN/APG-81 AESA radar, hem havanın hem yerin görüntülenebileceği gelişmiş modu, elektronik istihbarat (ELINT) kabiliyeti ve hassas hedef tanıma özellikleriyle F-35’e devrimsel bir durum farkındalığı sağlamaktadır. Elektro-optik hedefleme sistemi AN/AAQ-40 EOTS, lazer belirteç ve kızılötesi arama-izleme işlevlerini gövdeye gömülü biçimde sunmaktadır.

F-35’in belki de en ilgi çekici teknolojisi AN/AAQ-37 DAS (Dağıtık Açıklıklı Sistem) kızılötesi sensör sistemidir. Gövde etrafına yerleştirilmiş altı kızılötesi kameradan oluşan bu sistem, pilotun adeta uçağın “içinden dışarıya bakabilmesini” sağlamakta; 360 derece tehdit farkındalığı sunmaktadır. Pilotun kaskına entegre edilen bu görüntü, geleneksel head-up display’in çok ötesine geçmektedir.

F-35’in veri füzyonu mimarisi de eşsizdir. Radar, kızılötesi, elektronik istihbarat ve veri bağı sistemlerinden gelen bilgiler tek bir operatör arayüzünde birleştirilerek piyade komutanlarından deniz gemilerine kadar geniş bir ağla paylaşılabilmektedir. Bu özellik F-35’i bir silah sisteminin çok ötesinde bir savaş alanı yönetim düğümüne dönüştürmektedir.

Ne İşe Yarar?

F-35, birincil olarak düşman hava savunma ağlarının içinden geçerek yüksek değerli hedefleri vurma misyonu için tasarlanmıştır. Bu görev kategorisi “SEAD/DEAD” (Düşman Hava Savunmasının Baskılanması/Yok Edilmesi) olarak bilinmektedir. Stealth kabiliyeti sayesinde F-35, rakip sistemlerin tespit edemediği ortamda hareket ederek diğer uçaklara güvenli geçiş koridoru açabilmektedir.

İç silah bölmesine sığan mühimmatla bile son derece yıkıcı bir saldırı paketi sunabilen F-35, AIM-120D AMRAAM, AIM-9X, JDAM, SDB (Küçük Çaplı Bomba), JSM deniz saldırı füzesi ve B61-12 nükleer yerçekimi bombası dahil pek çok sistemi taşıyabilmektedir. Stealth modda silah yükü kısıtlı olsa da gerektiğinde harici taşıyıcılar da kullanılabilmektedir.

Elektronik harp kabiliyetleri açısından F-35, AN/ASQ-239 sistemiyle radar uyarı, elektronik taarruz ve tuzak salma işlevlerini entegre biçimde sunmaktadır. Bu özellik, uçağı hem varlığından haberdar olunmaması hem de tespit edildiği durumda elektronik öz-savunma için donatmaktadır.

İstihbarat, gözetleme ve keşif (ISR) görevlerinde de F-35 oldukça yeteneklidir. Sensörlerinin ürettiği veriyi ağdaki diğer birliklere aktarma kabiliyeti, onu bir varlık olduğundan daha büyük bir sistem çarpanına dönüştürmektedir.

Türkiye’deki Örnekler

Türkiye’nin F-35 programıyla ilişkisi, savunma diplomasisi tarihinin en çarpıcı vakalarından birini oluşturmaktadır. Türkiye, F-35 programına kurucu ortak olarak başlangıçtan itibaren dahil olmuş; TAI, Roketsan, AYESAS, Türk Havacılık ve Alp Havacılık gibi Türk savunma sanayii firmaları F-35 tedarik zincirinin ayrılmaz parçaları hâline gelmiştir. Türkiye’nin program katkısı yaklaşık 12 milyar dolar olarak hesaplanmıştır.

Türkiye başlangıçta 100 adet F-35A almayı planlamıştı. Ancak Temmuz 2019’da ABD, Türkiye’nin Rus yapımı S-400 füze savunma sistemini teslim almasının ardından Ankara’yı programdan resmen çıkardı. Bu karar, iki NATO müttefiki arasındaki en derin krizlerden birini doğurdu. Türk savunma sanayii firmaları program tedarik zincirinden çıkarılırken yaklaşık 12 milyar dolarlık sözleşme fırsatını yitirdiler.

Türkiye bu gelişmenin ardından F-35 boşluğunu kapatmak için hem F-16 Block 70 programını hem de yerli KAAN savaş uçağını hız kazandırmıştır. KAAN’ın geliştirilmesi ise kısmen F-35’ten dışlanmanın tetiklediği stratejik zorunlulukla ivme kazanmıştır. Türkiye’nin S-400’leri elden çıkarması hâlinde F-35 programına yeniden dahil olup olamayacağı meselesi diplomatik gündemden düşmemektedir.

Türk savunma sanayii firmaları, elde ettikleri know-how birikimini yerli programlara aktarmaya çalışmaktadır. KAAN’da kullanılan bazı alt sistem teknolojilerinin F-35 tedarik zinciri deneyiminden beslendiği savunma çevrelerinde dile getirilmektedir.

Dünyadaki Örnekler

F-35, bugün dünya genelinde on dörtten fazla ülke tarafından sipariş edilmiş ya da teslim alınmıştır.

Avantajları

• Düşük gözlenebilirlik: Stealth kabiliyeti, F-35’i modern hava savunma sistemlerine karşı son derece hayatta kalabilir kılmaktadır.
• Entegre sensör füzyonu: Çok sayıda sensörden gelen veriyi tek arayüzde birleştiren sistem, pilota benzersiz durum farkındalığı sağlamaktadır.
• Ağ merkezli muharebe: F-35, başka platformlara ve kara birliklerine gerçek zamanlı istihbarat aktarabilmektedir.
• Üç versiyonlu esneklik: A/B/C versiyonları, kara üssünden uçak gemisine kadar geniş bir operasyonel spektrumu kapsamamaktadır.
• İleri elektronik harp: AN/ASQ-239 sistemi kapsamlı elektronik öz-savunma imkânı sunmaktadır.
• Geniş mühimmat yelpazesi: Nükleer yerçekimi bombasından havadan havaya füzeye, deniz saldırısından SEAD’e uzanan geniş silah kapasitesi.
• Uzun vadeli destek ağı: On dörtten fazla ortak ülkenin dahil olduğu tedarik zinciri, uzun vadeli lojistik güvenilirlik sağlamaktadır.

Dezavantajları

• Astronomik maliyet: Birim maliyeti 80-110 milyon dolar arasında seyreden F-35, tarihin en pahalı savaş uçağı alımını temsil etmektedir.
• Yüksek işletim gideri: Uçuş saati başına bakım maliyeti, F-16’nın iki ila üç katına ulaşmaktadır.
• Teknik sorunlar: Program boyunca 800’den fazla yazılım ve donanım kusuru tespit edilmiş; bunların önemli bir kısmı hâlâ giderilmeyi beklemektedir.
• Stealth’in bakım yükü: Radar emici kaplama son derece hassastır; her uçuştan sonra kapsamlı bakım gerektirmektedir.
• Sınırlı dönüş hızı: Bazı testlerde F-35, yakın hava muhaberesinde F-16’yı geride bırakamamıştır; manevra kabiliyeti tartışma konusudur.
• Tek motor riski: F-16 gibi tek motorlu olan F-35’te motor arızası durumunda alternatif yoktur.
• Yazılım bağımlılığı: Son derece karmaşık yazılım mimarisi, siber güvenlik risklerini ve güncelleme maliyetlerini artırmaktadır.

Sık Sorulan Sorular

F-35, F-22’den daha mı iyi bir savaş uçağıdır?

Hayır; iki uçak farklı roller için tasarlanmıştır. F-22 salt hava üstünlüğü için optimize edilmiş daha yüksek performanslı bir platformdur. F-35 ise çok görevlilik ve ağ merkezli muharebe yetenekleri ön planda tutularak tasarlanmış bir taarruz uçağıdır. Hava üstünlüğünde F-22 üstünken kapsamlı görev esnekliğinde F-35 öne çıkmaktadır.

Neden Türkiye F-35 programından çıkarıldı?

Türkiye, 2017 yılında Rusya’dan S-400 Triumf hava savunma sistemi satın alma kararı aldıktan sonra ABD tarafından F-35 programından çıkarıldı. Washington, S-400’ün F-35’in imzası ve kabiliyetleri hakkında istihbarat toplayabileceğini; bu durumun platformun güvenliğini tehlikeye atacağını ileri sürdü. Türkiye bu gerekçeyi reddetti; ancak programdan çıkarma kararı yürürlükte kalmaktadır.

F-35’in stealth kabiliyeti gerçekten ne kadar etkilidir?

F-35’in stealth kabiliyeti, Batı standardı X-band radarlarına karşı son derece etkilidir. Bununla birlikte VHF frekansında çalışan Rus ve Çin sistemlerinin F-35’i daha kolay tespit edebildiği ileri sürülmektedir. Gerçek muharebe koşullarında stealth’in etkinliği henüz kapsamlı biçimde sınanmamıştır; İsrail F-35’leri Suriye’de başarıyla görev yapsa da ayrıntılar gizli tutulmaktadır.

Kaynaklar

• Lockheed Martin F-35 Resmi Programı — f35.com
• ABD Savunma Bakanlığı F-35 Ortak Program Ofisi — jsf.mil
• GAO: F-35 Joint Strike Fighter: DOD Needs to Complete Developmental Testing, 2023
• SIPRI Military Expenditure Database — sipri.org
• Breaking Defense: “F-35 Program Status Report”, 2024
• Aviation Week & Space Technology F-35 özel dosyası
• Jane’s Defence Weekly, çeşitli sayılar
• Congressional Research Service: F-35 Joint Strike Fighter Program, 2024

▶ 4 platformu karşılaştırın →