Türk havacılık tarihinin kurucu figürlerinden biri olan Vecihi Hürkuş, yalnızca bir savaş pilotu değil; aynı zamanda Türkiye’nin ilk yerli uçak tasarımcısı, üreticisi ve ilk sivil havacılık okulu kurucusudur. Askerî ve sivil havacılığın gelişiminde attığı adımlar, Cumhuriyet’in ilk yıllarında havacılık alanında milli bir vizyonun şekillenmesine önemli katkı sağlamıştır.
İlk Yılları ve Askerî Kariyeri
18 Ocak 1896’da İstanbul’da dünyaya gelen Vecihi Hürkuş, eğitim hayatına Bebek’te başladı. Üsküdar’da Füyuzat-ı Osmaniye Rüştiyesi ve Paşakapısı İdadisi’nde öğrenim gördükten sonra Tophane Sanat Okulu’ndan mezun oldu.
1912 yılında gönüllü olarak Balkan Harbi’ne katılan Hürkuş, ardından Tayyare Makinist Mektebi’ne girdi. I. Dünya Savaşı sırasında Bağdat Cephesi’nde görev yaptı. 1916’da geçirdiği uçak kazasının ardından Yeşilköy’deki Tayyare Mektebi’ne geçerek pilotaj eğitimi aldı ve 21 Mayıs 1916’da ilk uçuşunu gerçekleştirdi.
1917’de Kafkas Cephesi’nde görevliyken bir Rus uçağını düşürerek Türk havacılık tarihinde uçak düşüren ilk pilot oldu. Aynı yıl bir hava muharebesinde uçağı düşürüldü, yaralı olarak esir düştü ve Hazar Denizi’ndeki Nargin Adası’na gönderildi. Buradan kaçarak Anadolu’ya döndü.
Kurtuluş Savaşı’na sivil pilot olarak katılan Hürkuş, keşif görevleri yürüttü ve bir Yunan uçağını düşürdü. Savaş sırasındaki başarıları nedeniyle üç kez TBMM takdirnamesi alan tek kişi oldu ve kırmızı şeritli İstiklal Madalyası ile onurlandırıldı.
İlk Yerli Uçak: Vecihi K-VI
Savaş sonrası İzmir’de açılan tayyare okulunda eğitim vermeye başlayan Hürkuş, yerli uçak üretimi için çalışmalara başladı. 1924 yılında savaşta Yunanlılardan kalan malzemeleri kullanarak Türkiye’nin ilk yerli uçağı olan “Vecihi K-VI”yı tasarlayıp üretti.
Uçağı için uçuş izni almakta bürokratik engellerle karşılaşan Hürkuş, 28 Ocak 1925’te kendi inisiyatifiyle ilk uçuşu gerçekleştirdi. Ancak izinsiz uçuş yaptığı gerekçesiyle cezalandırıldı.
Türkiye’nin Baştayyarecisi
1925 yılında kurulan Türk Tayyare Cemiyeti’nin (bugünkü Türk Hava Kurumu) kurucuları arasında yer aldı. Aynı yıl kendisine “Türkiye’nin Baştayyarecisi” unvanı verildi.
Almanya ve Fransa’daki uçak fabrikalarında incelemelerde bulunan Hürkuş, 1926’da Junkers A.35 uçağının test görevini başarıyla tamamladı. 1927’de Ankara-Kayseri arasında gerçekleştirilen ve Türkiye’nin ilk hava yolu seferleri kabul edilen uçuşlarda görev aldı.
1930 yılında “Vecihi XIV” adlı uçağını tasarlayıp üretti. 27 Eylül 1930’da Kadıköy Fikirtepe’de ilk uçuşunu gerçekleştiren bu uçak, Türkiye’nin ilk sivil uçağı olarak kayda geçti. Uçağın sertifikasyonu için Çekoslovakya’ya gönderilmesini sağlayan Hürkuş, 23 Nisan 1931’de uçuş iznini aldı.
İlk Türk Sivil Havacılık Okulu
21 Nisan 1932’de Türkiye’nin ilk sivil havacılık okulu olan Vecihi Sivil Tayyare Mektebi’ni (VSTM) kurdu. Okul, maddi imkânsızlıklar ve diploma denkliği verilmemesi nedeniyle kapanmak zorunda kaldı.
1930’lu yıllarda yeni uçak modelleri geliştirmeye devam eden Hürkuş, 1939’da Almanya Weimar Mühendislik Mektebi’nden tayyare makine mühendisi diploması aldı.
Sivil Havacılık Girişimleri
1951’de havadan zirai ilaçlama yapmak üzere “Türk Kanadı” şirketini kurdu. 1954’te Hürkuş Hava Yolları’nı hayata geçirdi. Ancak çeşitli idari ve ekonomik engeller nedeniyle bu girişim uzun ömürlü olamadı.
Hayatı boyunca Türk havacılığının gelişmesi için çaba gösteren Vecihi Hürkuş, 16 Temmuz 1969’da hayatını kaybetti.
Mirası: HÜRKUŞ Projesi
Vecihi Hürkuş’un adı, Türkiye’nin yeni nesil temel eğitim uçağı projesine verilerek yaşatıldı. Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TUSAŞ) tarafından geliştirilen HÜRKUŞ projesi, 2006 yılında başlatıldı.
HÜRKUŞ-A ilk uçuşunu 29 Ağustos 2013’te gerçekleştirdi ve Avrupa Havacılık Emniyet Ajansı (EASA) ile Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nden sertifika alan ilk Türk uçağı oldu. Daha gelişmiş versiyon olan HÜRKUŞ-B ise 30 Ocak 2018’de ilk uçuşunu başarıyla tamamladı.
Vecihi Hürkuş, hem askeri hem sivil alandaki öncü çalışmalarıyla Türkiye’de havacılığın temellerini atan isimlerden biri olarak tarihteki yerini korumaktadır.
